تدوين: سمانه اشرفي پارسا و سپيده مجتهد سيستان
ناشر: سایت علمی پژوهشی فرش ایران
زير نظر  عبدالله احراري
ديماه ۱۳۸۶
– مقدمه :

فصل يك – مقدمات شستشو :
۱- غبارگيري معمولي ۲- غبارگيري ماشيني
الف- غبارگيري با ضربه زنهاي مكانيكي ب- غبارگيري با دستگاههاي مكنده ج- دستگاههاي جديد غبارگيري
۳- بازرسي
۴- رفو كاري
۵- لكه گيري

فصل دو- شستشو:
۱- شستشو سنتي ۲- شستشو در كارخانه ۳- شستشو در منزل

فصل سه- كاربرد مواد شيميايي در شستشو:
بررسي روشهاي علمي رنگبري
شيوه هاي رنگبري در كارخانه هاي قاليشويي
الف – شستشو با هيدروسولفيت سديم
ب- شستشو با سود سوزآور
ج- كلرينه كردن
فصل چهار- تاثير مواد شيميايي بر الياف طبيعي
الف – اثر مواد شيميايي بر الياف پشم
ب- اثر مواد شيميايي بر الياف پنبه
ج- اثر مواد شيميايي بر الياف ابريشم
فصل پنجم – ضد بيد كردن الف – بيولوژي حشره بيد ب – روشهاي مبارزه با بيد
فصل ششم – نكاتي در مورد شستشو و نگهداري فرش
منابع و ماخذ

چكيده مطلب :
در شستشوي فرش دستباف مراحل و روشهاي مختلفي بايد صورت گيرد .
از جمله مقدمات شستشو غبارگيري فرش است كه به شيوه دستي و يا توسط دستگاه انجام مي شود پس از غبارگيري بازرسي فرش جهت شناخت معايب و لكه گيري آن انجام مي گيرد .
سپس شستشوي فرش نيز به كمك دستگاههاي مكانيكي در كاخانه ها و يا در منزل و با روشهاي سنتي صورت مي گيرد .براي شستشو از مواد متفاوت سنتي و صنعتي استفاده مي شود كه آگاهي از اثرات هر يك در انجام بهتر اين كار موثر خواهد بود .
در طي شستشو و يا پس از آن عملياتهاي تكميلي متفاوت روي فرش انجام مي شود مانند كلرينه كردن و يا شستشو با سود و هيدروسولفيت و كربنات ها و يا ضد بيد كردن فرش كه هر يك براي تامين هدفي و آسودگي خاطر مصرف كنندگان انجام مي گيرد .شناخت تاثير اين مواد شيميايي بر الياف موجود در فرش ، در بكارگيري بهتر آنها جهت شستشوي مناسب و صحيح راهگشا خواهد بود .

مقدمه :
يك عامل بسيار مهم در حفظ و نگهداري فرش ، تميز نگه داشتن آن است . آلودگي و ناپاكي نه تنها از جلوه ز يبايي فرش مي كاهد بلكه خسارتهاي فراواني نيز به آن وارد مي آورد.
همه قالبهاي مورد استفاده اعم از قالبهاي مفروش كننده منازل و يا قالبهاي تزييني پس از چند سال به علت مجاورت دائمي با انواع آلودگي مي بايست شسته شده و تميز گردند .
با توجه به اينكه حتي ذرات گردوغبار موجود در هوا در لابه لاي فرش فرو مي روند و در بلند مدت باعث چرك و تيره شدن سطح فرش مي گردند .بديهي است فرش هاي با زمينه روشن و پرز بلند و يا آنهايي كه بيشتر در معرض تردد و آلودگي هستند نياز بيشتري به تميز شدن دارند. شستشو و نظارت فرش از اهميت ويژه اي برخوردار است و رعايت اصول و قواعد خاص آن سبب خواهد شد تا دستباف كيفيت اوليه خود را از دست نداده ، سلامت خود را باز يابد و حتي الامكان خصوصيات ظاهري و ساختماني خود را حفظ نمايد .
شستشوي فرش به طور معمول ، بعد از خاتمه بافت جهت ارتقاء كيفيت صورت مي گيرد و نيز براي زدودن آلودگي هايي كه به مرور زمان بر آن مي نشيند ، كه در اين مورد غبارگيري از مقدمات شستشو خواهد بود كه امري اجتناب ناپذير است ، اما مراحل آن داراي ويژگيهاي خاص است . در ادامه به تفصيل به شيوه هاي غبارگيري و شستشوي فرش و ساير مراحل تكميلي ديگر در اين راستا پرداخته مي شود .

فصل يك :
مقدمات شستشو

-غبارگيري
غبار هميشه به صورت تركيبات مختلفي در هوا وجود دارد و ممكن است به صورت ذرات آهن ، كربن به شكل دوده ، آلومين .و ساير مواد به داخل پرز فرش نفوذ كند . ذرات ريز غبار به صورت لايه اي نازك روي سطح و داخل پرزهاي فرش نفوذ مي كند . اين لايه ها جذب كننده ي رطوبت نيز هستند و در بلند مدت به صورت لكه هاي چرك روي سطح فرش پديدار مي شوند و حتي باعث پوسيدگي فرش نيز مي گردند .
كانونهاي اجتماع غبار و خاك در درون فرش مكان مناسبي براي زندگي انواع حشرات مانند بيد است كه مي توانند الياف پشم را بجوند و از بين ببرند . بنابراين غبارگيري فرش هراز گاهي الزامي است .
بهترين وسيله براي زدودن گرد و خاك و تميز نمودن فرش جاروهاي دستي و معمولي(جاروهاي رشتي و مشابه آن ها) مي باشد .استعمال اين قبيل جاروها با وجود آن كه وقت بيشتري را گرفته و تا حدودي خسته كننده مي باشند . معهذا جهت دوام فرش بيشتر توصيه مي شوند .
به كار بردن جاروهاي برقي با دور كم هر چند روز يك بار بدون اشكال است ولي هرگز نبايد از جاروهاي برقي كه برس هاي چرخنده دارند بكار برد ، چه حركات چرخشي اين برسها باعث شكسته شدن الياف پشم و كنده شدن گره ها از جسم فرش مي شود و همچنين از گردش جاروبرقي در اطراف محل ريشه ها اكيداً خودداري مي شود چه با اين عمل ريشه ها به داخل دستگاه مكيده مي شود و از بين مي روند .
نوصيه مي شود هر چند هفته يكبار با جاروبرقي و يا جاروي معمولي پشت فرش نيز جارو شود چون اين عمل گرد و خاك و ناپاكي هايي كه در پشت فرش رخنه نموده اند ، زدوده خواهد شد .
در غبارگيري قالي و قاليچه ها هيچ گاه مانند پتو و ملافه روزانه آنها را تكان نداده و از پنجره و بالكن آويزان نكنيد . چون تكان دادن روزانه آن ها سبب شل شدن تدريجي گره ها و كنده شدن آنها از جسم فرش مي شود ( شدت خسارت بيشتر در محيط جانبي فرش بروز مي كند) و هم چنين آويزان كردن قالي و قاليچه ها علاوه بر آن كه آن ها را در معرض نزولات آسماني قرار مي دهد موجب آن مي گردد كه رنگ اين دست بافت ها نيز در اثر اشعه آفتاب به شدت تغيير نمايد .
به دليل وجود ذرات خاك و گردوغبار كه در لابه لاي پرز فرش نفوذ كرده اند مي بايست قبل از شستشو آنرا به خوبي غبارگيري نمود . چنانچه ذرات گردوغبار از ميان فرش خارج نگردند هنگام شستشو با آب تركيب شده و تشكيل لايه اي شبيه گل در انتهاي پرز فرش مي دهند كه پس از مدتي باعث پوسيدگي زودرس فرش مي شود . در اين حالت با كوچكترين ضربه هاي ناگهاني و حتي با تا نمودن فرش جهت حمل و نقل احتمال تركيدگي و پاره شدن فرش بسيار است .

قبل از شستشو غبارگيري به طرق مختلف صورت مي گيرد :
۱- غبارگيري معمولي (دستي)

در اين حالت به چند روش فرش غبارگيري مي شود :
– برخي فرش را به پشت روي زمين پهن كرده و با چوب به پشت آن مي زنند ، سپس فرش را كنار زده و گردوخاك و ساير موادي كه بر روي زمين ريخته شده جمع مي نمايند و روي فرش را با جارويي زبر مي روبند .
– برخي نيز فرش را از پشت بر روي يك شبكه ي توري فلزي كه در ارتفاع مناسبي از زمين قراردارد پهن با چوب و يا وسيله ي ديگري به پشت آن مي زنند . در اين حالت كليه ذرات گردوغبار از فرش خارج شده و چون بين فرش و زمين فضاي خالي است ذرات گردوغبار دوباره به داخل فرش نفوذ نمي كند .
– در برخي موارد چهار نفر هر يك گوشه اي از فرش را گرفته و به ترتيب ضربه اي موجي شكل را به فرش وارد مي سازد و به اين ترتيب فرش از چهارطرف تكان داده شده و آلودگيهاي آن خارج مي گردد .
( نكته : ضربات چوب نبايد بنحوي محكم باشد كه به بافت فرش لطمه بزند .)
– برخي نيز فرش را محكم به زمين يا سطح سفتي مي كوبند تا غبار آن خارج شود . البته كوبيدن فرش بر زمين از جمله اعمال نادرست و بدترين نوع غبارگيري فرش است ، زيرا احتمال هر نوع آسيبي وجود دارد كه موجبات گسيختگي تارپود و پرز فرش را فراهم مي آورد .
چنانچه فرش كهنه و قديمي باشد يا داراي قسمتهاي رفو شده باشد ، هرگونه غبارگيري دستي كه همراه با ضربات شديد و ناگهاني باشد باعث وارد شدن آسيب هاي جبران ناپذير به فرش مي گردد .
• شايد بهترين روش در مورد فرشهاي جوان و نو بافت آن باشد كه فرش را از يك ارتفاع مناسب آويزان نمود و با چوب به آهستگي و از پشت به آن ضربه زد .
• در مورد فرشهاي قديمي بهتر آن است كه با استفاده از بررسيهاي نرم ذرات گردوغبار از لاي پرزهاي فرش بيرون آورد . سپس با جاروهاي برقي ذرات گردوغبار را از درون پرز فرش بيرون كشيد .
(نكته: در هنگام استفاده از جاروبرقي بهتر است نوك مكنده آن با فاصله اي مناسب از سطح فرش قرار گيرد تا ذراتي كه از فرش خارج شده و در هوا معلق نشده اند به خوبي جمع شده و دوباره به داخل فرش وارد نشوند .)

۲- غبارگيري ماشيني :
امروزه با پيشرفت فن آوري ، ابزارها و ماشين آلات خاصي براي غبارگيري فرش طراحي و ساخته مي شود .

الف : ماشين هاي ضربه زن مكانيكي :
نمونه هاي قديمي تر اين ماشين ها داراي عرض زياد بين ۵-۴ متر و طول بسيار كم بين ۲-۵/۱ متر است .درون اين دستگاه دو محور استوانه اي قرار دارد كه به هريك تسمه هاي پلاستيك يا برزنتي بسته شده است .هنگامي كه دستگاه روشن مي شود ، فرش از يك طرف به داخل آن هدايت مي شود . ابتدا توسط برسهاي مخصوص پرز فرش شانه مي شود تا از حالت نمدي و خوابيده خارج شده و بلند گردد . سپس توسط ريلهاي مخصوصي فرش به ميان محورهاي گفته شده هدايت مي شود . محورهاي مذكور به علت گردش سريع به دور محور طولي ، تسمه هاي برزنتي يا پلاستيكي را به صورت مكرر به پشت و روي فرش مي كوبند .
با توجه به اين كه پرزهاي فرش توسط برس ها حالت ايستاده يافته اند ذرات گردوغبار به راحتي از درون آنها خارج مي شوند . به اين ترتيب تمام فرش از يك طرف وارد غبارگيري شده و از طرف ديگر خارج مي گردد .
اين عمل قبل از شستشو و در طول شستشو انجام مي شود و دور برس غلطكتي برحسب نو و كهنه بودن و يا ضخامت فرش تنظيم شده و ضرب دستگاه حتي الامقدور نبايد محكم باشد .
در مورد فرشهاي قديمي و رفو شده بايد دقت شود تا آسيب جدي به فرش وارد نشود ، زيرا با ضربات شديد در اين دستگاه ممكن است فرش دوباره پاره شود و نياز به ترميم مجدد باشد .

ب- غبارگيري با دستگاه مكنده :
گرد و غبار قاليهاي كهنه بوسيله برس يا جاروي نرمي در جهت خواب فرش جارو شده و بوسيله دستگاه مكنده جمع آوري مي شود .در اين حال بايد شدت مكثي دستگاه برحسب نو و كهنه بودن و يا ضخامت فرش بنحوي تنظيم شود كه ضمن خارج كردن گرد و غبار و كثافات از فرش باعث كنده شدن الياف و پرزهاي فرش نشود .
( نكته : هنگام تميز كردن قالبهاي كهنه بايد نسبت به « خواب» قالي توجه مخصوص مبذول گردد ، چرا كه بهم خوردگي و آشفتگي در خواب قالي پيدا شود « بافت قالي» تغيير شكل مي يابد و سبب پخش شدن اشعه انعكاسي مي گردد، در چنين حالتي قلي « بدنما » شده و لكه دار جلوه گر مي شود .)

ج- دستگاههاي جديد غبارگيري :
در طي سالهاي اخير در ساخت دستگاههاي غبارگيري پيشرفت جديدي به وجود آمده است . دستگاههاي جديد غبارگيري از بازده بالايي برخوردارند و مي توان در زمان كوتاهتري تعداد زيادي فرش را غبارگيري نمود .
اين دستگاه در واقع گردونه ي بزرگي است متشكل از يك استوانه بزرگ توري شكل ، كه در درون اتاقك بزرگتري قراردارد . گردونه متحرك از ميله هاي فلزي ساخته شده است و تا حدودي شبيه ماشين هاي لباسشويي عمل مي نمايد . اتاقك اين دستگاه داراي در بزرگي است كه پس از قراردادن تعداد مشخصي فرش ( برمبناي گنجايش دستگاه ) داخل آن ، بسته مي شود . سپس گردونه داخل دستگاه به حركت درآمده و با سرعت به دور خود مي چرخد . فرشها براثر حركت دوراني از پايين به بالاي گردونه و بالعكس حركت كرده و براثر آن گردو خاك آن كاملاً گرفته مي شود . گردوغبار خارج شده از فرش توسط كانال مكش هوا كه زير اتاقك قراردارد از ميان ميله هاي گردونه خارج شده و بوسيله كانال در يك جا انبار مي گردد . گاه امتداد اين كانال به درون حوضچه هاي آب است تا از آلودگي هوا نيز كاسته شود و هر از گاهي آب حوضچه تخليه مي شود .
(نكته: در صورت استفاده از ماشين هاي غبارگيري جديد باز هم بايد ابتدا قالبهاي كهنه و قديمي را شناسايي نمود. زيرا براثر حركت مداوم قالبها در درون دستگاه ممكن است صدمات خاصي به فرش وارد گردد . گرچه در اين دستگاه نسبت به دستگاههاي قديمي حفاظت فرش بيشتر است و صدمه كمتري به آن وارد مي گردد .)

۳- بازرسي :
پس از انجام غبارروبي ، قبل از شستشو، فرش روي زمين گسترده مي شود و از نظر وجود لكه ، سوراخ و پوسيدگي بررسي مي شود تا از ايجاد خسارت احتمالي در حين مراحل شستشو جلوگيري نمايند .
گليم بافي و ريشه ها را قبل از شستشو بازديد كرده و ريشه ها را كاملاً از هم جدا نموده و در صورت لزوم مجدداً انتهاي ريشه ها را به صورت دسته هاي جدا مي بندند .

۴- رفوكاري :
پس از بررسي فرش و شناسايي نقاط آسيب ديده در مرحله بعد بايد سوراخها را چنانچه قابل ترسيم است ، رفو نمود .

۵- لكه گيري ( لكه زدايي)
بعد از رفو كردن ، فرش را لكه گيري مي كنند . هرگاه فرشي در اثر مواد رنگ دار مانند شربت ، قهوه ، چاي ، چربي ، واكس ، ادرار و فضولات حيوانات و مانند آن آلوده و لكه دار شد ، ابتدا بايد اين مواد را از سطح فرش زدود و سپس لكه هاي حاصل را به كمك مواد پاك كننده مانند صابون و پودرهاي رخت شوي و حلال هاي مخصوص از بين برد .
بايد توجه داشت كه هر لكه اي فقط با رنگ برهاي مخصوص و در تحت شرايط خاصي از بين مي رود ، به عنوان مثال براي زدودن اثرات آب ميوه ، شير ، قهوه ، چاي و شكلات از آب نيمه گرم و صابون و يا شامپو و براي لكه گيري اثرات تخم مرغ و خون از امتزاج نمك و صابون و سركه سفيد استفاده مي شود .
بايد بدانيم كه لكه هاي چربي با بنزين نيز به خوبي پاك مي شوند . در صورتي كه فرش به روغن آلوده شد، بايد ابتدا روغن ريخته شده را به كمك قاشق جمع آوري نمود ، سپس پارچه اي سفيدرنگ بر روي محل آلوده شده گذارده و اطوي نيمه گرمي بر روي اين پارچه كشيده شود . بدين ترتيب روغن موجود در جسم فرش جذب اين پارچه خواهد شد .

براي زدودن لاك ناخن از حلال استن
براي زدودن رنگ روغن از ترباشين
براي از بين بردن لكه قير از حلال اكاليپتوس
براي محو كردن دوده و ساير پودرهاي رنگ دار از جاروي برقي مكنده استفاده مي كنند .

در هر صورت شستشوي محل لكه دار شده با مواد پاك كننده آنزيم دار (۲درصد) و يا صابون هاي خنثي هميشه بي ضرر خواهد بود.
(نكته: توجه داشته باشيد كه هيچ گاه در عمليات لكه برداري از گرد بليچ (BLEACH) استفاده نشود، چه با اين عمل رنگ فرش نيز از بين مي رود .)
در كارگاه هاي شست و شوي فرش هنگامي كه موفق به لكه برداري به صورت دلخواه نشوند، بايد قسمت لكه دار شده را از روي شبكه تاروپود فرش جدا كرده و به جاي آن با الياف مناسب و رنگ هاي جور دوباره گره زني و يا رفوگري كرد.
شستشوي فرش از سالها پيش در خانواده هاي ايراني مرسوم بوده است و حتي در برخي از ماهها و روزهاي سال ديده شده كه گروهي از اهالي يك روستا و يا محل به طور دسته جمعي كار شستشوي ساليانه، فرش را در رودخانه هاي نزديك شهر و روستا طي چندين شبانه روز انجام مي دهند و اين كار در برخي مناطق حالت سنتي و حتي نمايشي يافته كه تماشاي آن براي علاقمندان فرش ايران بسيار دلپذير و زيبا است .

فصل دو :
شستشو

شستشوي دقيق و اصولي فرش بايد به نحوي باشد كه هدف اصلي به خوبي و بودن كمترين صدمه به فرش تحقق يابد . يعني فرش از آلودگي ها و سطوح چرك زدوده شده و كاملاً پاكيزه گردد .
عليرغم بسياري از پيشرفتهاي حاصل شده در حفظ و نگهداري فرش و حتي غبارگيري فرشهاي دستي اعم از قديمي و كهنه به جهت حساسيت امر شستشوي فرش ، تاكنون ماشين يا دستگاههاي خاصي براي برطرف كردن آلودگي هاي فرش طراحي و ساخته نشده و تقريباً تمامي كارخانه هاي قاليشويي به روشي شبيه به روشهاي سنتي و قديمي فرش را شسته و خشك مي كنند .
البته به جهت امكان كنترل و حفاظت بيشتر فرش به روش سنتي مي توان گفت در حال حاضر شستشوي دستي و سنتي فرش بهترين روش به ويژه در مورد فرشهاي قديمي و موزه اي است كه بايد نهايت دقت را در شستشوي آنها به كار گرفت تا كمترين آسيب را متحمل گردند .
هرگاه با تكان دادن گوشه اي از فرش ذرات گرد و خاك و الياف شكسته شده پشم از آن بيرون آمد مي توان گفت كه زمان شستشوي آن فرا رسيده است .
هنگامي كه الياف و پرزهاي فرش به يك ديگر چسبيده شده و پرزها حالت نرمي اوليه خود را از دست داد و يا آلودگي كلي پيدا كرد بايد آن را شستشو نمود . معمولاً هر دو تا سه سال يكبار بسته به محلي كه فرش در آن پهن شده و ميزان رفت و آمد بر روي آن بايد آن را شستشو داد .

۱- قاليشويي به روش سنتي:
در روشهاي كاملاً قديمي معمولاً فرش را در درون نهرهاي روان آب قرار داده و پس از آن كه فرش به خوبي خيس مي گرديد آن را به بيرون منتقل ، با مواد شوينده اي چون : چوبك و ساير شوينده هاي قديمي و به كمك پاروهاي بزرگ مي شستند . سپس فرش را دوباره به نهر آب فرو برده و كار زدودن مواد شوينده را آغاز مي كردند . به اين ترتيب حركت دائمي آب بر روي فرش و كشيدن پارو بر روي آن پس از مدت كوتاهي مواد شوينده را به خوبي برطرف و فرش پاكيزه مي گرديد . سپس فرشها را بر روي صخره ها و سنگهاي اطراف رودخانه و در مقابل نور آفتاب قرار مي دادند و به اين ترتيب پس از ۳-۲ روز فرش كاملاً خشك مي گرديد . در برخي موارد ديده مي شود كه براي آبگيري فرش پس از خارج كردن آن از داخل رودخانه آن را لوله يا تا كرده و آن را لگد كرده و يا با پارو مي كوبند تا آب آن به خوبي گرفته شود و سپس جهت خشك شدن آنها را پهن مي كردند .

۲- قاليشويي به روش جديد در كارخانه:
امروزه نيز در كارخانه هاي قاليشويي روشهايي شبيه به شيوه قديمي اجرا مي گردد .به اين ترتيب كه ابتدا فرش را برروي زمين پهن كرده و همه آن را با آب خيس مي كنند .
(نكته: معمولاً كارگاههاي قاليشويي را در بيرون از سطح شهر ايجاد مي نمايند تا حتي الامكان از آب نهرهاي كنار شهر استفاده شود و يا بتوان با حفر چاههاي عميق آب فراوان براي شستشو مهيا نمود).
پس از انكه تمام فرش به خوبي خيس شد مواد پاك كننده را به مقدار مناسب روي سطح قالي مي ريزند. سپس با برس هاي ويژه اي شروع به شستن فرش مي كنند . به اين ترتيب قسمتهاي چرك و آلوده قالي تميز مي گردد .
در برخي كارگاههاي قاليشويي دستگاههاي خاصي طراحي و ساخته اند كه داراي برسهاي بزرگ و دايره اي شكل مي باشد و توسط نيروي برق به حركت در مي آيد و به آهستگي سطح فرش را سائيده و نقاط تيره و چرك آن را مي شويد . پس از آنكه تمام فرش را شسته شده توسط شلنگهاي آب كه داراي دوش هاي پخش كننده آب است و فشار آب قابل تنظيم مي باشد و تمام فرش را شسته و مواد شوينده را به خوبي از قالي دور مي كنند.
(نكته: سطح فرش بايد حتي الامكان بوسيله برس شسته شود).
پس از آنكه مواد شوينده از لايه لاي پرز فرش خارج شد معمولاً فرش را به طور كامل و يكجا درون حوضچه هاي بزرگ آب فرو مي كنند تا به اصطلاح آبكشي شود .
(نكته: براي شستشوي فرش بايد از مواد پاك كننده و خنثي و يا مواد شوينده مخصوص فرش استفاده شود)
( نكته: بعد از شستشو با صابون فرش را آبكشي كرده و پس از آب آن را از نظر قليايي با PH مترو يا متل متالئين ارزيابي كنيد ، پس آب پس از آبكشي فرش بايد كاملاً صاف و خنثي باشد)
در صورتي كه در كنار كارگاههاي قاليشويي نهرهاي آب روان موجود باشد و يا بتوان توسط چاههاي آب ، جريان سريع و رونده اي از آب فراوان ايجاد نمود، فرش را در داخل آن قرار داده و براي چند ساعت به حال خود رها مي سازند تا مواد شوينده به طور كامل از درون قالي پاك و خارج شود . شايد بتوان گفت اين روش از بهترين و موثرترين راهها براي آبكشي فرش و زدودن مواد شوينده باشد و لذا به همين منظور است كه كارگاههاي مدرن و مجهز قاليشويي كه امكان استفاده از نهرها و رودخانه هاي طبيعي براي نيل به اين منظور در دسترس دارند، مي توانند عمليات شور قالي را به بهترين شكل انجام دهند.

به هنگام آبكشي فرش اغلب از پارو و برسهاي خاصي جهت زدودن بهتر مواد شوينده و آلودگي ها استفاده مي نمايند .
در كارگاههاي قاليشويي عموماً به جاي لوله كردن فرش و آبگيري آن تحت فشار قرار دادن از دستگاههاي خاصي استفاده مي گردد كه عملكرد آن شبيه دستگاههاي سانتريفوژ است . اين دستگاهها محفظه اي استوانه اي هستند كه فرش را داخل آن و به ديواره فلزي و مشبك آن مهار كرده و با روش شدن ، بسرعت و با حركت دوراني به چرخش در مي آيد . در اين حالت به خاطر نيروي گريز از مركز ، بيشتر آب موجود در درون قالي به طرفين هدايت شده و از درون ديواره مشبك كه در پشت قالي قرار دارد خارج مي گردد . در بسياري موارد اين دستگاهها مقداري حرارت توليد مي نمايند تا عمل خشك كردن قالي كمي تسريع يابد .
پس از آبگيري فرش آن را به همان روش قديمي يا بر روي سطح زمين پهن مي كنند تا خشك شود .
(نكته : فرش پس از شستشو بحالت گسترده در نور غير مستقيم خورشيد (از پشت و رو) آبگيري مي شود و بعد از خروج رطوبت اضافي بحالت نيمه مرطوب در معرض هوا آويخته مي شود ) .
همچنين فرش را بر روي دارها و داربست هاي بزرگ مي آويزند تا پس از ۳-۲ روز و در مجاورت هواي آزاد و نور آفتاب خشك شوند . چنانچه فرش قبل از نيمه خشك شدن آويخته شود آب در پايين فرش جمع شده و باعث زردي و پوسيدگي قسمت انتهايي فرش خواهد شد .
برخي از كارگاههاي قاليشويي اقدام به ساخت گرم خانه هايي براي خشك كردن قالي نموده اند. در اين گرم خانه با ايجاد يك كانون حرارت مركزي توسط بخاري هاي بزرگ و يا ساير حرارت دهنده ها تمام فضاي گرم خانه را به طور مساوي حرارت مي دهند . سپس كليه فرش ها را به داربست هاي .يژه اي آويزان و در كوتاهترين زمان فرشها را خشك مي نمايند .
( نكته : اگر فرش در كارخانه خشك مي شود حرارت نبايد از ۴۰ درجه سانتيگراد تجاوز نمايد .)

۲- قاليشويي در منزل :
با قيد احتياط مي توان فرش را با رعايت كليه مراقبت هاي مربوط در منزل نيز شستشو داد . اما هيچ گاه فرش هاي ابريشمي و عتيقه و آن هايي كه رنگ هاي ثابت ندارند در منزل نبايد شسته شوند و بدون ترديد بايد آن ها را به موسساتي كه در اين قبيل امور تجربه دارند سپرد .قبل از شستشو نيز بايد آزمايش ثبوت رنگ انجام شود ، به اين طريق كه پارچه سفيد رنگي را مرطوب نموده و بر روي فرش مالش مي دهند ، در صورتي كه اثر رنگ بر روي پارچه ديده شود ، نشانگر اين كيفيت است كه در موقع شستشو رنگ هاي فرش در يكديگر مخلوط شده و به اصطلاح در يكديگر مي دوند ، بنابراين توصيه مي شود كه اين گونه فرش ها را هيچ گاه در منزل شستشو ننمايند .
همچنين در شرح چگونگي شستشوي خانگي فرش مي بينيم كه علاوه بر تجربه ، دقت و ظرافت عمل بيشتر اهميت دارد . طريقه شستشوي خانگي به اين گونه است كه ابتدا بايد يك پيمانه شامپوي مخصوص را با ده قسمت آب نيمه گرم مخلوط كرده و به آن دو قاشق سركه طبيعي اضافه شود .
( نكته : وجود سركه باعث جلوگيري از پخش شدن رنگ ها مي شود ) .
سپس فرش مورد نظر را در روي سطح صافي مانند تراس و يا حياط پهن نموده و آنگاه برس مخصوص را كه از موي اسب ساخته شده در محلول شامپو فرو برده و آن را بر روي پرزهاي فرش مالش داد تا اينكه تمامي سطح فرش آشفته به محلول شامپو شود .
بايد توجه داشته باشيد كه برس بايد همواره در جهت بالا و پايين فرش حركت داده شود و اين نكته را نيز از نظر دور نداريد كه مالش خشن با برس باعث آن مي شود كه پرزهاي فرش آسيب ببيند .(نكته : هيچ گاه فرش را در محلول پاك كننده غوطه ور نسازيد ، چه تاروپود فرش كمتر در معرض ناپاكي ها قرار دارند و تنها پرز و يا گوشت فرش است كه در معرض آلودگي است .)
بعد از اين مرحله محلول شامپوي باقي مانده در روي سطح فرش را به وسيله برس و يا هر وسيله مناسب ديگر جمع آوري نموده و آنگاه پرزهاي فرش را در جهت خواب آنها بگردانيد . بعد از خاتمه اين عمل فرش را با احتياط روي قسمت خشك و سطح و سختي در مقابل آفتاب بگسترانيد . در صورت امكان اگر فرش را در روي داربست هاي مخصوص پهن نماييد در اين حالت جريان هوا با پشت آن تماس داشته و در نتيجه فرش زودتر خشك شده و رطوبتي در آن باقي نمي ماند .
بايد دقت شود كه فرش را براي خشك شدن در مقابل تابش آفتاب تند و سوزنده قرار نداده ، چون باعث رنگ آن مي شود .
(نكته : براي يك رنگ كردن و يا كمرنگ كردن (در موارد خيلي ضروري ) بايد از نور مستقيم خورشيد استفاده شود ) .
هيچ گاه فرش را براي خشك شده آويزان نكنيد و يا آن را بر روي چمن پهن ننماييد . توجه نماييد كه به هيچ وجه فرش را چه به منظور خشك نمودن و چه در ساير موارد در مقابل بخاري (شومينه و يا هر نوع بخاري ) و در فاصله نزديك با رادياتورها و يا روي سطوحي كه از زير آن لوله هاي آب گرم عبور مي كند به طور دائم قرار ندهيد ،چه حرارت شديد و مستمر باعث آن مي شود كه روغن طبيعي موجود در الياف پشم خشك شده و در نتيجه فرش درخشندگي خود ار از دست داده و الياف آن شكننده شوند و يا اينكه جرقه هاي آتش شومينه آن را بسوزانند .

بعد از آنكه پشت و روي فرش به طور كامل خشك شد و سطح آن حالت اوليه خود را به دست آورد آن را به محل اوليه آن منتقل نماييد .
(نكته : توجه نماييد كه فرش را هنگامي كه رطوبت دارد تا نكرده و در محل اصلي آن پهن نكنيد ، چه الياف آن بعد از مدتي پوسيده شده و فرش متلاشي مي شود .)
گفتيم كه مرحله مقدماتي شستشو خاك گيري و زدودن الياف شكسته شده و كرك ها از فرش است و در موسسات فرش شويي از تكان دهنده هاي مكانيكي استفاده مي شود . در منزل براي گردزدايي از فرش مي توان تيرك هاي چوبي و ياني هاي كلفت را بكار برد ، در صورتي كه فرش را تكان ندهيم و بشوييم گرد و خاك موجود در جسم فرش هنگام آغشته شدن با آب به صورت گل و سيمان چسبنده اي در مي آيد و عمل شستشو را مشكل مي كند .
هيچ گاه در منزل براي شستشوي قاليچه هاي كوچك و پادريهاي دست بافت از ماشين رخت شويي كه مكانيزم آن ها فقط براي شستشوي پارچه و بافت هاي ماشيني تنظيم شده است ، استفاده نكنيد چون درجه حرارت آب داخل ماشين ، ميزان ارزش دستگاه و تركيبات شيميايي مواد پاك كننده اي كه در ماشين هاي رختشويي به كار مي برند براي الياف و گره هاي فرش مناسب نيستند .
(نكته: هيچ گاه فرش هاي دست بافت خود را براي شستشو به موسسات خشك شويي نسپاريد چون اين طريق شستشو براي فرش هاي دستباف بسيار مضر است . )
لازم به ذكر است كه رفوگري و تعميرات فرش بعد از مرحله شستشو مي تواند نتيجه بهتري دهد ، زيرا علاوه بر رعايت بهداشت كارگر رفوگر ، انجام اين كار از جهت مشخص شدن نوع بافت و آشكار شدن رنگهاي واقعي فرش كاملاً ضروري است .

فصل سه :
كاربرد مواد شيميايي در شستشوي فرش

– بررسي روشهاي علمي رنگبري :
در رنگرزي الياف پشم احتمال نايكنواختي در رنگرزي وجود دارد و گاهي اوقات نيز شيد حاصله پررنگ تر بوده و يا اينكه شيد حاصله مطابق سليقه مشتري نيست . براي از بين بردن نايكنواختي و روشن تر كردن شيد رنگ مي توان از مواد يكنواخت كننده استفاده كرد و براي از بين بردن نايكنواختي و روشن تر كردن شيد رنگ مي توان از مواد يكنواخت كننده استفاده كرد . براي بي رنگ كردن نيز بايد از مواد رنگبر استفاده نمود .

– مواد خارج كننده رنگ :

۱- نمك سولفات سديم :
اغلب رنگها با ثبات شستشويي پايين مانند رنگهاي اسيدي يكنواخت شونده در دماي جوش با (۲۰-۵) درصد نمك سولفات سديم از الياف خارج مي شوند و مدت زمان عمليات نيز بسته به نياز يا ميزان سيري رنگ نمونه بين (۶۰-۳۰) دقيقه است .

۲- آمونياك :
براي بعضي از رنگهاي اسيدي كه قدرت مهاجرت كمتري دارند (رنگهاي اسيدي ميلينگ) و رنگهاي اسيدي يكنواخت شونده كه توسط نمك سولفات سديم از الياف خارج نمي شوند ، مي توان از قلياهاي ضعيف مانند آمونياك استفاده نمود .
عمليات زيردماي جوش و حداكثر بر مدت نيم ساعت انجام مي شود . غلظت محلول نيم ليتر آمونيكدر ۱۰۰ ليتر آب است .
۳-پريدين :
در صورت استفاده از آمونيك به عنوان رنگبر ، نكات زيادي از قبيل مدت زمان عمليات و دماي واكنش مطرح است كه در صورت افزايش هركدام از فاكتورهاي فوق ، آمونيك باعث تخريب پشم و ايجاد زيردست نامطلوب براي پشم مي شود ، بنابراين استفاده از يك روش ملايم تر و موثرتر ضروري است . براي رسيدن به اين منظور از پريدين كه يك باز ضعيف و حلال خوب براي رنگرزي است استفاده مي شود .
براي اين منظور مي توان (۵/۲-۱) ليتر پريدين در ۱۰۰ ليتر آب استفاده نمود .
به دليل سميت بخار آن ، واكنش بايد در فضاي باز يا زير دستگاه هود انجام شود . ضمناً حين استفاده از اين ماده از پيپت هاي سرنگي يا استوانه مدرج استفاده شود .

۴- كربنات سديم Na2Co3:
اين ماده يك قلياي ضعيف است كه براي خارج كردن رنگهاي اسيدي از روي الياف پشم يا ابريشم مناسب است . دردماي‌‌‍‍‍(۴۰ درجه سانتيگراد) با (۸-۴) درصدكربنات سديم به مدت ۳۰ دقيقه مي توان بخش اعظم رنگهاي اسيدي را خارج نمود . لازم به ذكر است كه بعد ازپايان تمام عمليات شيميايي پشم با مواد داراي خاصيت قليايي ، شستشو با اسيد استيك رقيق ضروري است .

۵- مواد كمكي غير يوني:
رنگهاي با ثبات شستشويي بالا مانند رنگهاي كرومي و متال كمپلكس ۲ :۱ ويا سوپر ميلينگ با مواد ذكر شده در بالا از الياف خارج نمي شوند . بنابراين براي خارج ساختن اين رنگها از مواد كمكي غير يوني استفاده مي شود .
از جمله اين مواد مي توان از : univaline w وavolun Iw نام برد. از مقدار (۸-۴) درصد univaline w همراه با ۲۰ درصد نمك سولفات سديم و (۳-۱) درصد اسيد استيك مي توان رنگهاي متال كمپلكس ۱:۱ورنگهاي كرومي را از الياف خارج كرد .
از مقدار (۳-۲) درصد avolun Iw همراه با ۲۰ درصد نمك سولفات سديم در(۵ = ph ) و در دماي جوش مي توان رنگهاي متال كمپلكس ۱:۲ را از الياف خارج كرد .

– مواد رنگ بر عبارتند از :
۱- دي كرومات و اسيد سولفوريك :
دي كرومات يك ماده اكسيد كننده قوي است كه همراه با اسيد سولفوريك استفاده مي شود . اسيد سولفوريك يك نقش كاتاليزور دارد .
در دماي جوش به مدت (۴۵-۳) دقيقه ،(۶-۳) درصد دي كرومات با(۶-۲)درصد اسيد سولفوريك نسبت به وزن الياف براي از بين بردن لكه هاي رنگي كافي است .
توجه داشته باشيد كه استفاده از اسيد سولفوريك همراه با دي كرومات باعث زرد شدن الياف ميشود ، به همين جهت ميتوان از اسيد هاي ضعيف تر مانند اسيد اگزا لياك استفاده نمود .

۲- سديم دي تيونيت يا هيدرو سولفيت سديم Na 2s2o 4 :
اين ماده قدرت احياكنندگي بالا دارد ، حتي قدرت آن از تركيبات فرمالو‍‍‍‍‌ئيد بيشتر است اما از معايب آن تجزيه شدن سريع آن در آب است كه اين امر كنترل فرآيند رنگبري و فرمولاسيون ثابت را مشكل مي كند . اما مزيت آن در اين است كه مي توان در دماي پايين از اين ماده استفاده كرد .

۳-تركيبات فرمالدئيد- سولفوكسيلات :
اين تركيبات نيز مواد احيا كننده هستند و نسبت به هيدروسولفيت سديم ضعيف تر بوده و كنترل عمليات با آن نيز راحتتر است . در زير نام تجاري دو نمونه از اين مواد آورده شده است :
Formosul
Erasoic
استفاده از اسيد به عنوان كاتاليزور ، قدرت احياكنندگي اين مواد را افزايش مي دهد ، البته بيشتر از اسيد فرميك استفاده مي شود ، زيرا اسيد سولفوريك باعث نايكنواختي رنگبري مي شود .
ميزان مصرف Formosul (4-2) درصد همراه با (۵/۲-۵/۱) درصد اسيدفرميك (۸۵%) است كه مدت زمان واكنش ۳۰ دقيقه در دماي جوش است .
بعضي از رنگها در اثر شستشو با آب ، با اكسيژن همراه آب و هوا اكسيد شده و رنگ دوباره برمي گردد . پس يكي از معايب اين مواد برگشت پذيري دوباره رنگ در اثر اكسيداسيون است .
حال براي جلوگيري از بروز اين مشكل در رنگبري برخي رنگها از واكنش اكسيداسيون استفاده مي شود .بدين صورت كه ابتدا با اسيد سولفوريك و دي كرومات رنگ اكسيد شده و در مرحله دوم با استفاده از Formosulمصرف مي شود تا از برگشت دوباره رنگ جلوگيري كند .

۴- كلروازن :
كلروازن از قدرت اكسيداسيون بالايي برخوردارند كه حتي در تصفيه پساب رنگهاي نساجي از اين دو ماده استفاده مي شود .
قدرت اكسيدكنندگي ازن بالاتر از كلر نيز مي باشد كه در مدت خيلي كوتاه (درحدود ۲۰ دقيقه ) انواع رنگهاي اسيدي از پايه هاي شيميايي مختلف آزو ، آنتراكينون و رنگهاي متال كمپلكس را به راحتي رنگبري مي نمايد .

گفته شد ، عمليات تكميل شيميايي جهت ايجاد تغييراتي ، در رنگبندي و يا بهبود لطافت فرش صورت مي گيرد ، كه البته منجر به بروز صدمه هايي در فرش نيز مي گردد و به نام دواشويي يا رنگبري شهرت دارد.
برخي از خريداران فرش به ويژه در خارج از كشور علاقه خاصي به كاهش شدت رنگها و تا حدودي كهنه نما شدن رخ فرش دارند. بدين منظور قبل از ارسال فرش به خارج از كشور در كارگاههاي قاليشويي با استفاده از مواد خاصي چون هيدروكلريك اقدام به شستشو و رنگبري فرش مي نمايد ، اما اين مواد از لحاظ شيميايي داراي خواص شويندگي همچون مواد اصلي شوينده فرش نمي باشد ، و قاليهايي كه به آنها شسته مي شوند ، معمولا قاليهاي جوان و كاملا نو هستند كه نياز به شستشوي قوي براي زدودن سطوح چرك فرش ندارند . در واقع اين مواد خاصيت سايندگي دارند و پشم را سست مي كند و تا حدودي خواص فيزيكي پشم را از بين مي برند و در نهايت از دوام فرش مي كاهد .

شيوهاي رنگبري در كارخانهاي قاليشويي:
– عمليات رنگبري فرشها در كارخانهاي قاليشويي انجام مي شود و عمليات آن به صورت تجربي و در دماي محيط انجام مي گيرد. بدين صورت كه پس از غبار گيري و شستشوي فرش ، در زمان آبكشي كه مي خواهند بوسيله بيلچه هاي مخصوص مواد شوينده اضافي و آب اضافي فرشها را بگيرند ، مواد شيميايي روي فرش هم بوسيله حركت رفت و برگشت بيلچه بر روي فرش باعث پخش شدن مواد شيميايي به طور يكنواخت بر روي فرش مي شود و طي دو مرحله آن را از فرش خارج مي نمايد.

-روش ديگر كهنه نما كردن بوسيله مواد مخصوص ، ريختن اين مواد درون حوضچه هاي مخصوص و فرو بردن فرش در اين حوضچه ها براي مدت زمان معين است به اين ترتيب مقداري از جلا و شفافيت رنگ الياف كاسته شده و شايد بتوان گفت لايه اي نازك از رنگ الياف برداشته مي شود . سپس فرش را توسط آب صاف شسته و مواد مذكور را از آن خارج مي سازند . در برخي كارگاهها حتي از ماشين هاي خاصي براي كهنه شدن بيشتر فرش استفاده مي شود ، اين ماشين ها مقداري از پرز فرش ها را سائيده و حالت فرش پا خورده را به وجود مي آورند.
جهت تكميل عمليات كهنه نما كردن فرش ريشه هاي سفيد فرش هاي جوان را توس موادي همچون : پوست گردو و يا پوست انار تيره مي نمايد تا كهنه نمايي فرش بيشتر جلوه كند .
برخي هم براي كاهش شدت رنگها و جلاي آنها ، فرش را در معرض نور مستقيم آفتاب قرار داده و پشت و روي فرش را براي روز هاي متوالي به اين شكل در آفتاب شديد قرار مي دهند . نور شديد خورشيد تا حدودي باعث پريدگي رنگهاي قالي مي گردد .با اين روش حتي فرشهايي كه به خوبي توسط رنگهاي گياهي رنگ رزي شده اند ، اگر براي روزهاي متوالي در معرض نور خورشيد قرار گيرند در نهايت تا حدودي دچار پريدگي رنگ خواهند شد .

الف- شستشو با هيدروسولفيت سديم:
– هر گاه رنگهاي طرح در زمينه سفيد يا كرم فرش هاي پشمي و كركي به هر دليل سرايت كرد(مثلا حين شستشو) و به اصلاح دويده شده باشد به كمك ماده شيميايي هيدروسولفيت دو سود با كمي حوصله و دقت مي توان آن ها را از زمينه فرش پاك نمود .
اينگونه كه مقدار كمي از اين ماده را در يك فنجان ماست ترش و آب گرم حل نموده و سپس با يك قلم موي نقاشي نسبتا زبر تمام قسمت هاي رنگ دويده شده را به طور كامل آغشته به اين محلول نموده بايد بدانيم كه ميزان هيدروسولفيت به كار رفته در اين محلول بسته به تازه بودن آن كاملا تقريبي بوده و با تجربه به دست مي آيد و آن قدر بايد به محلول اضافه شود كه بوي زننده اي احساس شود و براي جلوگيري از اين بوي زننده مي توان مقدار كمي جوش شرين به محول اضافه نمود . در هر صورت هر گاه ميزان هيدروسولفيت بيشتر از اندازه معين باشد الياف فرش مي شود.
در صورتي كه زمينه كار بعد از خاتمه عمليات بيشتر از حد به رنگ سفيد در آمد پارچه اي آغشته به چاي دم كرده را بر روي اين قسمت ها مي كشيم و در نتيجه زمينه به رنگ بژ دلخواه در مي آيد . پس از چند ساعت بايد با يك برس زبر گرد خشك شده دوغ را از روي فرش زدوده و سپس با يك پارچه مرطوب اين قسمت ها را تميز نموده و يا فرش را به شستشو فرستاد.
برمبناي تجربه زماني كه رنگها از بخشي به بخش ديگر فرش انتقال (در اثر با سو) براي اين رنگها بيشتر در سطح الياف متمركز شده اند از هيدروسولفيت سديم استفاده مي شود.
البته رنگهاي با ثبات بالاي شستشويي كه در مرحله شستشو با سود از پرزهاي فرش خارج نشده اند و توانايي واكنش با هيدروسولفيت سديم را دارند ، بوسيله آن حذف و شيد رنگها نيز روشن تر مي شود.
غلظت مناسب براي محلول هيدروسولفيت سديم بين ۸-۱ درصد است و زمان مورد نياز آن ۶۰-۱۰ دقيقه مي باشد.

ب – شستشو با سود سوزآور:
در كارگاه هاي قاليشوئي رايج ترين رنگبر هيدروسولفيت سديم است ، اما در برخي كارگاههاي قاليشوئي با استفاده از مواد شيميايي ديگري چون :سود سوز آور ، كربنات دو سود و يا ساير مواد قليايي رنگبري انجام مي شود كه بايد گفت اين مواد روي الياف پشم ، پنبه و ابريشم تاثير نامطلوب گذاشته و از استحكام آنها مي كاهد.
در قديم از ماست ترش جهت رنگبرداري فرش استفاده مي شد ، اما در صورت اينكار بايد توسط افراد متخصص و در كارگاههاي قاليشوئي انجام گردد.

محلول سود با غلظت (۳-۱) درصد و شايد هم بيشتر ، در ظرفهاي پلاستيكي بزرگ تهيه مي شود . محلول سود توسط كارگر بطور يكنواخت با آب پاش بر روي فرشها پاشيده مي شود . بعد از گذشت (۱۰-۵) دقيقه عمليات ضربه زني با ماشين شلاقي بر روي فرشها انجام مي شود . عمليات ضربه زن محدود (۱۰-۵) دقيقه طول مي كشد.
بسته به نوع فرش و نظر استادكار حدود(۶۰-۲۰) دقيقه عمل شستشو با سود طول مي كشد. هر چه ثبات رنگهاي فرش كمتر باشد و راحت تر توسط سود از فرش خارج شود ، زمان شستشو با سود كاهش پيدا مي كند.
در پايان عمليات شستشو با سود فرشها با آب فراوان شستشو مي شوند تا سود اضافي از فرش خارج شود .

ج – كليرينه كردن:
بعد از پايان مراحل شستشو با سود و هيدروسولفيت سديم مرحله فلس زدايي است كه عمليات فلس زدايي براي افزايش جلاي فرش است و با هيپوكلريت انجام مي شود.
براي كلرينه كردن از كلسيم هيپو كلريت استفاده مي شود.
كلسيم هيپوكلريت در حوضچه هاي بتوني ريخته مي شود و ۲۴ ساعت زمان داده مي شود تا در آب حل شود . ميزان كلر فعال حوضچه ها (۵۰-۴۰) گرم بر ليتر است.
عمليات كلرينه كردن هم در PHقليايي قابل اجرا است.
اكثرا عمليات كلرينه كردن در PH قليايي انجام مي شود ، چون علاوه بر افزايش جلاي فرش ، زير دست تيز نرمتر مي شود .

– كلرينه كردن در PHقليايي :
محلول(۳۰-۲۰) گرم بر ليتر كلر فعال تهيه شده ، با آب پاش روي فرش ها پاشيده مي شود. عمليات بيل كشي بر روي فرشها موجب حركت هيپوكلريك به بخشهاي مختلف فرش و نفوذ بيشتر ان به درون پرزها مي شود.
عمليات بيل كشي موجب افزايش راندمان فلس زدايي و افزايش بيشتر جلاي فرش مي شود كه دليل ان حركت محلول هيپوكلريك روي فرش و تسريع واكنش هيپوكلريك با الياف است ، از طرف ديگر خود لبه هاي تيز بيلچه موجب تراشيده شدن فلسهاي در حال تخريب توسط هيپوكلريك است.
عمليات كلرينه كردن (۱۰-۵) دقيقه طول مي كشد.براي بعضي از فرشها كه با يك بار عمل كلرينه كردن براقيت مورد نظر حاصل نشود ، عمليات كلرينه كردن تكرار مي شود .

كلرينه كردن در PH اسيدي :

محلول رقيق اسيد سولفوريك بر روي فرش پاشيده شده و سپس محلول (۱۰-۵) گرم بر ليتر هيپوكلريت نيز روي آن پاشيده مي شود و عمل بيل كشي نيز براي تسريع فلس زدايي انجام مي شود.
بعد از پايان عمليات فلس زدايي بايد هيپوكلريت فرشها با آب شستشو داده شده و توسط آب گير آب اضافي فرش گرفته شود.
بعد از آبگيري فرشها در هواي آزاد و زير نور آفتاب خشك مي شوند.
در عمليات دواشوئي احتمال دارد كه رنگهاي بخشي از فرش بطور كامل حذف شود ، در پايان كار و خشك شدن فرش چاره اي نيست جز اينكه با قلم مو اين بخش ها دوباره رنگ آميزي شوند ، البته خام بودن اين رنگها در درون ليف نفوذ نكرده و بر اثر تماس از بين خواهد رفت .
نكته اي كه در اينجا به نظر مي رسد ، آنست كه بهتر مي باشد به جاي صرف هزينه هاي گزاف در قاليشويي ها جهت ملايم كردن رنگهاي فلز گونه فرشها براي كهنه نما شدن آنها جهت صادرات، رنگ پشم را از ابتدا تغيير داده و در واحد هاي رنگرزي شيوه هاي اصلاحي را اعمال نماييم و براي فرشهاي صادراتي با هزينه و مصرف مواد كمتر ، رنگهاي ملايم و كهنه متناسب با صادرات تهيه نماييم . (اين روش اصلاحي در برخي از توليدات شركت سهامي فرش ايران اعمال مي گردد و فرشها پس از پايين آمدن از دستگاه دار با يك شور معمولي كاملا كهنه نما بوده و براي صادرات استفاده مي شود .)
فصل چهارم :
تاثير مواد شيميايي بر الياف طبيعي فرش

الف – اثر مواد شيميايي بر الياف پشم :
اثر اسيد بر روي پشم:
اسيد غليظ و قوي مانند اسيد سولفوريك باعث هيدروليز و شكستن پيوندهاي پيتيدي – -CO-NH در زنجيره هاي پروتئيني پشم مي شود.
گستردگي و دامنه هيدروليز توسط اسيد را نمي توان به طور دقيق مشخص نمود. در هر صورت شكستن اتصالات و پيوندهاي پيتيدي باعث كوتاه شدن زنجيره ها و كاهش استحكام الياف مي شود .
در كل اثر اسيد بر روي پشم به عواملي نظير : غلظت – دما – زمان – نوع اسيد بستگي دارد، به عنوان مثال : اسيد سولفوريك رقيق (۱۰-۵) درصد حتي در دماي بالا اثر چندان زيادي بر روي پشم ندارد به همين دليل، در عمليات كربونيزاسيون از اسيدسولفوريك رقيق استفاده مي شود و يا حتي در رنگرزي پشم با رنگهاي اسيدي يكنواخت شونده در دماي جوش تا (۴) درصد اسيد نيز استفاده مي شود. (نكته: كربونيزه كردن، از بين ناخالصيهاي سلولزي پشم كه بوسيله اسيد انجام مي شود).
اسيد رقيق با گروههاي انتهايي و جانبي و زنجيره هاي پيتيدي واكنش داده و گروه هاي سولفات و سولفاميك ايجاد مي كنند. ايجاد اين گروهها باعث جذب نشدن رنگ در آن نواحي مي شود، بنابراين اگر عمل كربونيزاسيون بصورت نايكنواخت انجام داده شود احتمال رنگرزي نايكنواخت وجود دارد.
اسيد غليظ علاوه بر پيوندهاي پيتيدي ، پيوندهاي دي سولفيدي (اتصالات عرضي بين زنجيره ها) را نيز مي شكند . شكسته شدن اين پيوندها باعث افزايش حلاليت پشم در قليا مي شود.

اثر قليا بر روي پشم:
ميزان اثر قليا بر روي الياف پشم به غلظت – دما – زمان – نوع قليا بستگي دارد. به عنوان مثال:
قلياي ضعيف مانند كربنات سديم (na2co3) در دماي محيط براي شستشوي پشم ، همراه با صابون استفاده مي شود . البته اگر غلظت كربنات زياد باشد و مدت زمان واكنش نيز طولاني گردد ، ميزان آسيب وارده به پشم زياد خواهد بود.
محلول قلياي قوي خيلي غليظ (سود سوز آور ۴۰-۳۷درصد) در دماي محيط در مدت زمان كوتاه (۵دقيقه) اثر تخريبي شديد بر روي پشم نشان نمي دهد ، بلكه فقط فلسهاي پشم را جدا مي كند از اين روش در حدود (۴۰) سال قبل براي فلس زدايي استفاده مي شده است.
محلول سود سوز آور ۵% در مدت زمان حداكثر ۵ دقيقه در دماي جوش الياف پشم را حل مي كند ، زيرا در دماي بالا منافذ الياف باز مي شوند و مواد الياف شده و راحتتر الياف را تخريب مي كنند.در صورتي كه در دماي پايين اين تخريب كمتر است.بعد از انجام هر عمليات قليايي ، خنثي سازي با اسيداسيتيك ضروري است ، چون قلياي باقيمانده در مدت زمان طولاني به مغز الياف نفوذ كرده و باعث تخريب پشم مي شود.
بر اثر استفاده از قليا پشم زبر مي شود ، چرا كه چربي هاي آن توسط قليا هيدروليز خواهد شد .براي جبران اين مورد مواد نرم كننده (كاتيوني) به پشم اضافه مي نمايند.

اثر مواد احيا كننده بر روي پشم:
مواد احيا كننده ابتدا پيوندهاي دي سولفيدي (-s-s-) در پشم را مي شكنند و بعد ايجاد گروههاي متول (-s-h) مي نمايند.
شكستن پيوندهاي دي سولفيدي باعث كاهش مقدار كمي از مقاومت الياف پشم مي شود ، ولي باعث افزايش ميزان حلاليت پشم در قليا مي گردد.
از هيدروسولفيد براي رنگبري و سفيدگري استفاده مي نمايند.
عمل احيا هم د رph اسيدي و هم در ph قليايي امكان پذير است ، در محدوده phبين (۶-۲) مقدار كمتري از پيوندهاي دي سولفيدي احيا مي شوند، ولي با افزايش phاين مقدار زيادتر مي گردد. بهترين راندمان در (ph=5/5) است ، زيرا در اين ph كمترين ميزان تخريب بر روي پشم مي شود.
عمل احيا پيوندهاي دي سولفيدي برگشت پذير است كه به مرور زمان توسط اكسيژن هوا پيوندهاي دي سولفيدي شكسته شده، دوباره ايجاد مي گردد. (عمل اكسيداسيون)
R-sh+r-sh—–r-s-s-r+h2o
همانطور كه عنوان كرديم پيشرفت واكنش احيا بصورت تعادلي است پس اگر لازم باشد حدود۶۰% پيوندهاي دي سولفيدي احيا گردد، بايد محلول احيا كننده بصورت تازه و در چند مرحله مصرف شود.
برخي از مواد احيا كننده براي سفيدگري پشم مورد استفاده واقع مي شوند عبارتند از :
سديم تيوسولفاتna2s2o3
سديم هيدروسولفيتna2s2o4
سديم متابي سولفيتna2s2o5
سديم تتراتيونات دي هيدرات na2s2o6
در ساختمان مواد احيا كننده بايد هيدروژن وجود داشته باشد به همين خاطر مواد فوق را با آب واكنش ميدهند و مصرف مي كنند.
Na2s2o5+h2o—–2nahso3
سديم بي سولفيت سيدم متابي سولفيت
سديم هيدروسولفيت و سديم متابي سولفيت بيشتر مورد استفاده قرار مي گيرند . ولي سديم هيدروسولفيت قويتر است .

از مواد اكسيد كننده بر روي پشم:
از مواد اكسيد كننده نيز براي سفيد گري پشم استفاده مي شود.اين مواد اگر در شرايط ملايم يعني غلظت و دماي پايين و زمان كوتاه استفاده شوند، اثر تخريبي چندان زيادي بر روي پشم ندارند . ولي اگر شرايط حاد باشد ، يعني زمان و دما و غلظت بالا باشد عمل اكسيداسيون بر روي پيوندهاي دي سولفيدي اتفاق مي افتد ، يعني پيوندهاي دي سولفيدي شكسته ميشوند.
عمل اكسيداسيون برگشت پذير نيست.
(نكته : گروه هاي سولفونيك(-so3h )ايجاد شده باعث كاهش تمايل جذب رنگهاي اسيدي مي شود ، زيرا رنگهاي اسيدي داراي بار منفي بوده و همچنين بار(-so3) پشم نيز منفي است ، پس همديگر را دفع كرده و جذب رنگ پايين مي آيد.
از جمله موارد ديگر كه براي سفيدگري پشم به كار مي رود ، آب اكسيژنه (h2o2) است كه در محيط خنثي واكنش آن با پشم كند است و در محيط قليايي چون آّب اكسيژنه بيشتري جذب پشم مي شود شدت واكنش افزايش افزايش مي يابد.
تركيبات اكسيد كننده ديگر مانند پر استيك اسيد (آب اكسيژنه + اسيدداسيتك) كه اكسيد كننده هاي قويتري هستند باعث شكستن پيوندهاي سولفيدي و تجزيه اسيدهاي آمينه تريپتوفن و ميتوفن نيز مي شود.
پراستيك اسيد ch3coooh
كلر موجود در هيپوكلريك سديم يا آب ژاول nacl و هيپوكلريك سديم (ocl)ca از قدرت اكسيد كنندگي بالايي برخوردار است به نحوي كه علاوه بر شكسته شدن پيوندهاي دي سولفيدي ، اسيد آمينه هاي سيستئين ، تيروزين ، هيزتيدين ، تريپتوفن ، فنيل آلاتين نيز تخريب مي شوند.
كوتيكول يا فلس پشم غني از اسيد آمينه سيستئين و پروزين است و پيروزين است و چون فلس در سطح الياف قرار دارد ، فلس شديدا توسط تخريب شده و از پشم جدا مي شود.
در صورت طولاني بودن زمان واكنش يا بالا بودن دما و غلظت كلر ، كلر بيشتري به مغز الياف نفوذ كرده و پشم صدمه ديده و استحكام آن كاهش مي يابد.
(نكته : ميزان فعاليت كلر شديدا به phمحلول بستگي دارد به طوري كه در ph اسيدي يا خنثي تمام پيوندهاي دي سولفيدي توسط كلر اكسيد مي شود ، زيرا در اين ph كلر سريعا آزاد مي شود ولي در (۲۵-۱۰) درصد پيوندهاي دي سولفيدي شكسته مي شود . در phشديدا قليايي خود قليا نيز خود عامل تخريب كننده است براي جلوگيري از تخريب بيشتر الياف مناسبترين ph در حدود ۱۰ مي باشد.)
با توجه به كلر اكسيد كننده قوي و مخرب پشم است، ميتوان تحت شرايط كنترل شده براي فلس زدايي (براق كردن) پشم از آن استفاده نمود.

روشهاي ممكن عبارتند از:
۱ – استفاده از اسيد فرميك hchooh
Ph اسيد فرميك در حدود ۴ است و يك اسيد احيا كننده نيز هست . اين خاصيت اسيد فرميك باعث كند شدن سرعت اكسيد اسيون كلر مي شود و از مخرب كننده كلر جلوگيري ميكنند.

۲ – استفاده از محلول نمك اشباع شده همراه با كلر
محلول اشباع شده نمك از تورم الياف جلوگيري مي كند . پس كلر به مقدار كم به داخل ليف نفوذ مي كند و بيشتر در سطح پشم فلسها را جدا مي كند .
-اثر نوري روي پشم:
نور باعث ايجاد تغييرات شيميايي و فيزيكي در الياف پشم مي شود .اثر شيميايي نور بيشتر به امواج ماوراء بنفش (UV) مربوط مي شود كه باعث خرد شدن فلسها . خود الياف مي شود.
نور خورشيد پيوندهاي دي سولفيدي را شكسته و گروههاي تيول ايجاد مي كنند كه اين گروهها در رنگرزي الياف اثر نا مطلوب مي گذارند .نور زياد و طولاني باعث جدا شدن گوگرد و اكسيد شدن آن ميگردد و بعد در اثر رسيدن رطوبت ، اسيد سولفورو HSO3 و اسيد سولفوريك H2CO4 توليد مي شود كه بر روي پشم اثر تخريبي دارد.
( نكته : پشم تنه اليافي است كه گوگرد دارد . )

اثر گرما روي پشم:
الياف پشم در اثر گرما كوتاه مي شوند ، زيرا كراتين B به كراتين Xتبديل مي شود. دماي خشك زير ۱۵۰C در زمان كمتر از نيم ساعت اثر چندان زيادي روي پشم ندارد ، اما با افزايش دما و زمان شكسته شدن پيوندهاي دي سولفيدي را شاهديم.
گرما در شرايط مرطوب حتي در ۱۰۰C باعث شكسته شدن پيوندهاي دي سوليدي مي شود.
(نكته: الياف مرطوب بايد در دماي زير ۴ درجه خشك شوند.)

اثر حلالهاي آلي بر روي پشم:
اثر چندان زيادي روي پشم ندارند به همين دليل البسه هاي پشمي ترجيحا با حلالهاي آلي خشك شوئي مي شوند. ضريب اين حلالها برآبر در اين است كه باعث كوتاه شدن و آب رفتگي پشم نمي شود و به علت غير قطبي بودن ، قدرت تميز كنندگي بالايي دارند.

ساختمان شيميايي الياف پشم:
الياف پشم از ماكرومولكولهاي طبيعي ((پلي پيتيدها)) تشكيل شده اند كه خود پلي پيتيدها از اتصال ۲۱ نوع اسد آمينه مختلف تشكيل مي شود .
(جدول صفحه ۱۰و ۱۱)

پيوندها و نيروهاي بين مولكولي در پشم:
۱ پيوندهاي سولفيدي ، يك پيوند كووالانس ما بين دو اسيد آمينه سيستئين است كه نتيجه آن نيز ايجاد آمينه سيستئين است و بر عكس اين حالت نيز يعني شكستن پيوند كووالانس بين گوگرد و گوگرد توليد اسيد آمينه سيستئين مي نمايد.

۲- پيوندهاي يوني يا نمكي :
هر گاه يك عامل اسيدي آزاد از گروه جانبي يك زنجيره در مقابل يك قليايي آزاد از گروه جانبي زنجيره پيتيدي ديگر قرار گيرد ، در اثر نيروي الكترواستاتيكي بين آنها پيوند يوني حاصل مي شود . به عنوان مثال: ميتوان از اسيد آمينه اسيد اسپارتيك يا اسيد گلوتاميك در يك در يك زنجيره به عنوان عامل اسيدي آزاد و از اسيد آمينه گلوتامين و آسپارجين يا آرج نين از زنجيره ديگر به عنوان يك عامل قليايي آزاد نام برد كه باعث ايجاد پيوند يوني مي شود.
پيوند يوني در فاصله (۸-۴) = PH پايدار مي باشد ، كه به آن نقطه ايزوالكتريك پشم نيز گفته مي شود كه تمام گروه هاي اسيدي و قليايي بصورت يونيزه مي باشند.

۳- پيوند هيدروژني:
اين پيوند اغلب ما بين اتمهاي هيدروژن گروه هاي و اتمهاي اكسيژن گروههاي كربونيل در زنجيره هاي پيتيدي تشكيل مي شود. اين پيوند مي تواند ما بين گروه هاي ديگر از جمله گروه هاي هيدروكسيل مانند اسيد آمينه تيتروزين با گروههاي كربونيل در زنجيره پيتيدي بر قرار شود. پيوند هيدروژني به موازات محور اصلي زنجيره هاي پيتيدي تشكيل مي شود . پيوندهاي ضعيفي هستند ولي تعداد زياد آنها در پايداري پشم موثر است.
پيوند هيدروژني در آب از بين مي رود زيرا زماني كه آب بين دو مولكول پشم وارد شود بخاطر كم شدن فاصله بين مولكول پشم و آب ، پيوند هيدروژني جديد بر قرار مي شود. (پشم در آب راحت تركشيده ميشود.)

۴- نيروي واندروالس:
اين نيرو عبارت از تمام نيروهاي جذب كننده ما بين مولكولها (غير از پيوندهاي نمكي و هيدروژني) مي باشد كه به آن پيوند روغني (هيدروفوبيك HJDROPHOBOC) نيز مي گويند .
پيوندهاي دي سولفيدي،هيدروژني،يوني،و نيروي واندروالس داخل يك زنجيره نيز مي توانند به وجود بيايند چون در پشم در حالت طبيعي زنجيره ها بصورت آلفا (فندي شكل) مي باشد و در اثر كشش ، زنجيره كشيده و صاف شده و به فرم بتا تبديل مي شود ، كه در اين حالت پيوندهاي فوق از بين مي روند در اثر گرما پشم جمع شده و حالت زنجيرهها به تبديل مي گردد.

ب- اثر موا شيميايي بر روي پنبه:
۱- اثر اسيد:

پنبه برعكس پشم در برابر اسيد شديدا آسيب پذير است.فاكتورهايي مانند : دما،زمان و غلظت اسيد عوامل تعيين كننده در شدت و ميزان تخريب است.
اسيد سولفوريك ۷۵% درصد در دماي محيط حداكثر ظرف مدت يك ساعت پنبه را در خود حل مي كند.
بدين ترتيب كه در شرايط ملايم اسيد غليظ پيوند هيدروكسيلي بين حلقه هاي گلوكز را مي شكند و زنجيره سلولزي به واحد هاي گلوكزي محلول در آب تبديل مي شود.
در صورت افزايش دما با افزايش غلظت اسيد شدت واكنش بالا بوده و باعث سياه شدن پنبه مي شود كه در اصطلاح به آن سوختن پنبه مي گويند. اسيدهاي ضعيف رقيق نيز در مدت زمان طولاني باعث شكستن زنجيره هاي سلولزي و تخريب پنبه مي شوند.
اسيدهاي ضعيف مانند اسيد اسيتيك اثر تخريبي چندان زيادي روي پنبه ندارند ولي اسيد نسبتا قوي مانند اسيد فرميك در مدت زمان طولاني باعث تخريب پنبه مي شود.

۲- اثر قليا:
پنبه بر عكس پشم در برابر قليا مقاومت بالايي دارد . به همين دليل براي شستشو و سفيد گري پنبه خام بصورت نخ يا پارچه از قلياي قوي مانند سود سوزآور استفاده مي شود.
در دماي جوش در مدت نيم الي يك ساعت سودسوزآور واكس و چربي پنبه را جدا مي كند . در حاليكه در اين شرايط حاد اثر چندان نامطلوبي روي پنبه باقي نمي گذارد و يا حتي از سود و سوزآور ۱۸ درصد در دماي محيط براي مرسريزه كردن پنبه استفاده مي شود .
۳- اثر حرارت :
مقاومت پنبه در باربر حرارت بالا بوده به نحوي كه در دماي ۱۲۰ درجه سانتيگراد پس از گذشت چند ساعت پنبه كمي زرد مي شود و در دماي ۱۵ درجه سانتيگراد در اثر اكسيداسيون توسط هوا پيوندهاي گلوكزي شكسته و الياف پنبه شروع به تجزيه شدن مي كند . در دماي ۲۴۰ درجه سانتيگراد پنبه شديداً آسيب ديده و از بين مي رود .

۴- اثر نور خورشيد :
اشعه ماوراء بنفش (uv)به خاطر پرانرژي بودن مانند حرارت ، باعث تجزيه شدن و زرد شدن پنبه و همچنين كاهش استحكام الياف مي شود . هواي مرطوب عمل تخريب و تجزيه شدن پنبه را تشديد مي كند .

۵- اثر حلالهاي آلي :
اين حلالها روي پنبه اثر چندان زيادي ندارند .
حلال پنبه دي سولفيدكربن CS2 است .

۶- اثر مواد اكسيد كننده :
مواد اكسيد كننده ، باعث تجزيه مولكولي مي شود در نتيجه طول زنجيره كوتاه شده و استحكام پنبه كاهش مي يابد . از مواد اكسيد كننده مختلف مانند آب اكسيژنه در شرايط قليايي در زمان حدود يك ساعت براي سفيدگري پنبه استفاده مي شود كه اثر چندان نامطلوبي روي پنبه ندارد .
البته از آب ژاول Naocl نيز براي سفيدگري پنبه استفاده مي شود كه به خاطر وجود كلر نسبت به آب اكسيژنه مخرب تر است . كلر باقيمانده بر روي پنبه باعث زرد شدن پنبه مي شود ، چون رنگ كلر زرد رنگ است . كلر باقيمانده در دراز مدت توليد اسيد كلريدريك HCL مي نمايد كه باعث تجزيه پنبه مي شود .

ج- اثر مواد شيميايي بر روي ابريشم :
۱- اثر اسيد و قليا:
ابريشم از نظر ساختمان شيميايي شباهت زيادي با پشم دارد ، با اين تفاوت كه در ابريشم اسيد آمينه هاي سيستئين و تريپتوفن و متايونين وجد ندارد ، به همين دليل ابريشم نسبت به پشم در برابر مواد شميايي آسيب پذير است .
اسيد و قليا هر دو باعث هيدروليز (تجزيه ) ابريشم مي شوند ، البته اثر قليا شديدتر است به نحوي كه قليا با غلظت ۵% در دماي جوش حداكثر در مدت زمان ۵ دقيقه ابريشم را حل مي كند .
ابريشم نسبت به پشم در مقابل اسيد حساس تر است ، كه يكي از دلايل آن عدم وجود اسيد آمينه سيستئين مي باشد . كمترين ميزان تخريب بر روي ابريشم در PH بين (۸-۴) اتفاق مي افتد . اسيد معدني قوي بشدت ابريشم را تخريب مي كند ، البته اسيدهاي رقيق نيز در دماي بالا و زمان طولاني باعث تجزيه شدن ابريشم مي گردند . به همين دليل در رنگرزي ابريشم با رنگهاي اسيدي دماي رنگرزي حداكثر (۹۵-۹۰) درجه و مدت زمان رنگرزي كمتر از يك ساعت پيشنهاد مي شود تا در اثر اسيد موجود در محلول رنگرزي ابريشم صدمه نبيند .

۲- اثر مواد اكسيد كننده :
مواد اكسيد كننده مانند آب اكسيژنه ، آب ژاول و پراستيك ها باعث شكسته شدن پيوندهاي پتپيدي (زنجيره پروتئيني ) مي شوند ، در نتيجه كوتاه شدن زنجيره ها و كاهش استحكام الياف را به دنبال دارد ، علاوه بر آن باعث زرد شدن ابريشم نيز مي گردد .
از بين مواد اكسيد كننده توصيه مي شود از مواد حامل كلر براي سفيدگري يا رنگبري استفاده نشود ، چون شدت تخريب و زردي حاصل از كلر بخاطر قدرت اكسيد كنندگي بالاي آن بيشتر است.
براي سفيدگري ابريشم استفاده از آب اكسيژنه در شرايط ملايم ( غلظت كم-زمان كوتاه ) توصيه مي شود .
(نكته : پراستيك اسيد ، از تركيب آب اكسيژنه با اسيد استيك بدست مي آيد . بديت ترتيب كه ۴۵ ميلي ليتر اسيد استيك همراه با ۵۵ ميلي ليتر آب اكسيژنه همراه با ۶/۰ ميلي ليتر اسيد سولفوريك غليظ در يخچال در دماي ۵ درجه سانتيگراد به مدت ۷۲ ساعت براي رسيدن به تعادل باقي مي ماند .)

فصل پنجم :

ضد بيد كردن دستباف

از عوامل آسيب رسان به بافته ها عبارتند از:
تابش مستقيم نور
كاهش يا افزايش بيش از حد دما
كاهش افزايش بيش از حد رطوبت
آلودگي هاي جوي
ميكرو ارگانيسمها مانند قارچ و كپك
حشرات و حيوانات موذي
روشها و حالتهاي نامناسب نگهداري
از ميان عوامل آسيب رسان بيد از آفت هاي مهمي است كه خسارت زيادي به فرش وارد مي آورد.

الف- بيولوژي حشره بيد:
حشره بيد پروانه كوچكي است با نام علمي tincola biseliella به رنگ زرد كه طول بدن آن ۱۲-۹ ميليمتر مي باشد . پروانه هاي ماده در طول ۳-۲ هفته از عمر خود در حدود صد تخم در محل تاخوردگي هاي فرش و يا ساير منسوجات پشمي مي گذارند . تخم هاي اين پروانه در يكي از مراحل عمر خود به صورت « لارو » در مي آيند ، اگر خسارات حاصل از بيد روي پشم شود و متوجه مي شويم خسارات توسط بيد بالغ نيست ، بلكه توسط نوزاد اوست ، يعني همان لارو كه براي رشد خود از پروتئين موجود در پشم تغذيه نموده و با تنيدن تار درروي پشم و حفر دالان هايي در داخل الياف به آن صدمه مي زنند و پس از تبديل شدن به بيد ، دوباره تخم گذاري مي كنند ، به اين ترتيب تعداد لاروها افزايش مي يابد .
يك حشره بيد قادر است پس از چهل نسل در حدود ۴۲ كيلوگرم پشم را نابود كند و در نتيجه ميزان تخريب فرش نيز زياد مي شود .
در كل دو نوع بيد وجود دارد كه به پشم صدمه مي زند :
۱- بيد لباس تحت عنوان Moth
۲- بيد قالي تحت عنوان Beethe

ب – روشهاي مبارزه با بيد :
با تمام خطرهايي كه بيد براي فرش دارد مبارزه با آن به طور كامل امكان پذير و آسان است . بيد از زمان قديم شناخته شده بود و در هر دوره اي روشهايي براي مبارزه با آن ايجاد شده بود ، اما به طريقه صنعتي و در مقياس بزرگ به كار گرفته نشده اند ، مانند سرد كردن با استفاده از مواد طبيعي . در ايران و برخي از نقاط دنيا مرسوم است كه فرشها را لوله و يا تا كرده و در ميان آن ها حبه هاي نفتالين و يا كافور قرار مي دهند تا بخارهاي متصاعده از اين مواد محيط زيست را براي اين حشره نامناسب سازد ، كه البته طريقه اي به نسبت قديمي ولي با ارزش و مفيد است .

– چهار روش عمده براي مبارزه با بيد وجود دارد :
۱- مسموم كردن محيط تغذيه و تنفس لارو :
در اين روش از بخارات مسمومي استفاده مي شود كه براي لارو كشنده مي باشد . البته علاوه بر لارو خود بيد نيز از بين مي رود ، اما تخم بيد باقي مي ماند . پس كاربرد اين روش دائمي نيست . موادي كه در اين روش استفاده مي شود نبايد براي انسان مضر باشد ، مثلاً سيانيد هيدروژن(HCN) براي خود انسان نيز خطرناك است و نبايد بكار رود . در گذشته از گاز(SO2) براي اين منظور استفاده مي شده كه مقدار زياد آن نيز براي انسان مضر است.
امروزه از مواد آلي مثل نفتالين استفاده مي شود ، كه به دليل پايين بودن نقطه جوش آن در يك محيط بسته غلظت گاز آن افزايش پيدا مي كند ، بنابراين در يك فضاي بسته مانند درون يك چمدان كه لباسهاي پشمي داخل آن قرار دارد روشي ارزان و راحت است .
علاوه بر نفتالين ، ماده آلي ديگر به نام پارادي كلروبترن به كار مي رود كه عملكردي بهتر دارد ، بوي تند و زننده ندارد و بوي آن نسبت به نفتالين زودتر زدوده مي شود .از كافور نيز به عنوان ماده ضد بيد استفاده مي شود كه تاثير آن به مراتب از نفتالين و پارادي كلروبترن كمتر است و بر روي بيد قالي هم تاثير ندارد .

۲- جلوگيري از خسارت بيد با روش سرد كردن :
در اين روش كالاي پشمي را در سرما نگهداري مي كنند ، مثلاً در انگلستان و آمريكا جهت نگهداري پوست خز از اين روش استفاده مي شود . در اين روش بيد از بين نمي رود بلكه به خواب مي رود و در صورت گرم شدن ، فعاليت خود را شروع مي كند ، تنها كاري كه مي توان انجام داد اين است كه با گرم كردن و سرد كردن متوالي لاروها را از بين برد . بعنوان مثال : كالا ابتدا در دماي (۸- سانتيگراد ) و بعد در دماي (۱۰ درجه سانتيگراد) قرار داده مي شود . اين عمل چند بار تكرار مي شود . بعد از تكرار اين عمل و از بين رفتن لاروها ، مي توان كالا را در دماي (۵-۴) درجه براي مدت زمان طولاني و به دور از آسيب بيد نگهداري نمود .

۳- مسموم كردن بيد از طريق تماس با سم :
در اين روش ماده به كار برده شده باعث مسموم شدن و از بين رفتن بيد و لارو مي گردد . سم (D.D.T) كه مشتق از دي فنيل متان است ماده اي است ارزان قيمت و به ميزان (۲۵/۰-۱/۰) درصد براي ضد بيد كردن پشم استفاده مي شود . ثبات شستشويي ندارد يعني در اثر شستشوي كالا از بين مي رود . استفاده از آن در طبيعت ممنوع است كه به دليل غيرقابل تجزيه بودن آن مي باشد .
ماده ديگري كه به عنوان جايگزين آن به كار مي رود ، كلروفنيل كلرومتيل سولفور (CCS) مي باشد .
مواد به كار رفته در اين روش به صورت سطحي روي الياف مي نشيند و به مرور زمان از كالا جدا شده و يا بر اثر شستشو از بين مي رود .

۴- استفاده از داروهايي كه بر دو قسم مي باشند :
الف – غير ماكول كردن كالا ( غير قابل خوردن كردن كالا )
گفتيم ساختار شيميايي پشم كراتين است ، يعني پيوندهاي دي سولفيدي بين زنجيره ها وجود دارد كه لارو اين پيوندها را شكسته و بعد زنجيره هاي پروتئيني را خورده و هضم مي كند . حال اگر اين پيوندها شكسته شده و با تركيباتي مانند فرم آلدئيد دوباره پيوند داده شوند ، به دليل تغيير نوع پيوند لارو قادر به شكستن اين پيوند نبوده و پشم برلاي لازو قابل خوردن نمي باشد .

ب – مسموم كردن لارو از طريق خوردن كالاي مسموم :
در اين روش پشم مسموم و آلوده مي شود كه در صورت خورده شدن پشم توسط لارو ، لارو از بين مي رود . اين مواد جذب پشم مي شوند و از ثبات شستشويي نسبتاً خوبي برخوردار مي باشند . از ويژگي هايي كه اين مواد بايد داشته باشند عبارتند از :
۱- بر خصوصيات فيزيكي الياف ، مانند : زيردست و استحكام الياف اثر نامطلوب نداشته باشند .
۲-رنگي نباشند ، زيرا باعث لگه گذاري بر روي پشم مي شوند .
۳-از نظر شيميايي اثر سوء بر ثبات رنگ نداشته باشند .
۴-براي انسان ايجاد حساسيت يا مسموميت نگنند .
۵- قيمت آنها مناسب باشد .
تحقيقات دامنه داري براي مواد ضد بيد انجام گرفته كه مواد توليد شده تا حد امكان ويژگي هاي ذكر شده در بالا را داشته باشند . از جمله اين مواد مي توان به : سديم فلورايد ، آلومينيم فلورايد ، اسيد پتاسيم فلورايد ، آلومينيوم فلور و آنتيمون اشاره كرد كه بسياري از ويژگيهاي بالا را دارد و تنها ثبات شستشويي چندان بالايي ندارند .
امروزه از تركيبات آلي جديدي استفاده مي شود كه شبيه رنگهاي اسيدي ميلينگ بوده و حتي زمان رنگرزي مي توان همراه رنگ استفاده كرد .
اين مواد در مراحل مختلف پشم شويي ، رنگرزي و حتي بعد از بافت فرش مي توان به كار برد و مقدار مصرف اين مواد حدود (۳-۵/۱) درصد است و از جمله اين تركيبات مي توان به موارد زير اشاره كرد .
Eulan a New – Mitin FF

– ضد بيد كردن پشم پس از بافت قالي :
در اين مرحله فرش با محلول شيميايي مناسب در درجه حرارت معيني كه در بروشور داروها مندرج مي باشد شستشو مي شود و سپس فرش را در دستگاههاي آب گير قرار مي دهند تا آب آن خارج شود و چنان چه در قالي شوئي هاي سنتي ايران مرسوم است ، آب آن را با بيلچه هاي مخصوص خارج كرده و اين عمل را چندين بار تكرار مي كنند تا پرزهاي فرش به طور كامل محلول شيميايي را جذب كنند و پس از اين عمل از شستشوي فرش خودداري كرده و آن را همانگونه خشك مي كنند .

-ضد بيدكردن پشم زمان رنگرزي :
اين روش به صورت يك مرحله و ترجيحاً دومرحله اي در زمان رنگرزي انجام مي شود ، آنچه مهم است PH مناسب و درجه حرارت و زمان مناسب مي باشد كه حدود ۳۰ دقيقه در دماي (۵۰-۴۰) درجه مي باشد .
بايد ماده ضد بيد رقيق شود ، كالا از حمام خارج و ماده ضد بيد به طور يكنواخت در حمام اضافه و سپس كالا در آن قرار گيرد .

ضد بيد كردن پشم زمان پشم شويي :
مناسب ترين روش زمان پشم شويي است جهت ضد بيد كردن پشم ، زيرا در صورت ماندن در انبار به مدت زياد نگراني بابت بيدزدگي وجود ندارد و در هزينه ها نيز صرفه جويي مي شود . زيرا در يك مرحله صورت ميگيرد و نيروي كار نيز كمتر است و جذب ماده ضد بيد تقريباً صددرصد است و كيفيت عمليات ضد بيد مالي خواهد بود .
در اروپا برخي براي جلوگيري از صدمه حشره بير فرش هاراميان صفحه هاي روزنامه كه محتوي مقدار زيادي هيدروكربورهاي نفتي است لوله مي كنند و به مدت هاي طولاني آن ها را به اين طريق محافظت مي كنند ولي مهمترين توصيه براي جلوگيري از بيدخوردگي فرش آنست كه هر روزه در صورت امكان با بارگذاردن پنجره ها و درب هاي اطاق ها و سالن ها براي مدتي به فرش ها جريان هوا داده شود .

فصل ششم :

نكاتي در مورد شستشو و نگهداري فرش

نكاتي در مورد شستشو و نگهداري فرش :

۱- شستشوي سطح فرش با برس نتيجه مطلوبتري دارد .
۲- شستشويي فرش در منازل با شوينده هاي رايج منجر به خشك و شكننده شدن الياف پشم مي شود ، زيرا اين مواد برطرف كننده چربي هاي قوي و داراي تركيبات شيميايي اسيدي قوي هستند و چربي الياف پشم را نيز گرفته منجر به شكستگي و بروز كچلي در فرش مي شود .
۳- اگر فرش داراي خامه هاي رنگي باشد كه ثبات كافي ندارند در زمان شستشو و كشيدن برس ممكن است رنگها در هم ادغام شوند .بنابراين در كارگاههاي قاليشويي حوضچه هايي توسط مواد خاصي آكنده شده كه چنين فرشهايي را در آنها قرار مي دهند و رنگ الياف آنها به طور نسبي براي مدتي ثابت مي شود . اما به هر حال گاهي فرش رنگ مي دهد و چاره اي جز رنگبرداري نيست .
۴- چنانچه از مواد شوينده سنتي استفاده شود احتمال وجود ناخالصي در آنها وجود دارد و بايد به دقت آبكشي شود تا از آسيب جلوگيري شود .
۵- اگر آبكشي در رودها و نهرها انجام شود ، برخي املاح معدني مثل (كچ و آهك) ممكن است در فرش بماند و باعث آسيب قالي گردد .
۶- براي نرم كردن فرش در صورت لزوم مي توان از مواد نرم كننده استفاده كرد .
۷- بعد از شستشو ، فرش بايد بوسيله داركشهاي مجرب دار كشي و كج شدكي آن از بين برود .
۸- بعد از داركشي فرش بايد از نظر كناره ها و ريشه ها گليم بافي و شيرازه بازديد شود و در صورت وجود نواقص ناشي از شستشو و ترسيم شود .
۹- فرش بعد از شستشو معمولاً با تراش كمي پرداخت مي شود ، براي پرداخت تيغه برنده و مكنده بايد بسيار تيز بوده و در صورت لزوم براي اينكار از دستگاه استفاده مي شود تا تمام سطح فرش يكنواخت تراش داده شود .
۱۰- لوله كردن فرش به منظور خشك كردن آن هرگز توصيه نمي شود ، چرا كه منجر به ايجاد كيسي و برآمدگي در فرش مي شود .

منابع و ماخذ :
– پژوهشي و فرش ايران – ژوله ، تورج – چاپ اول – ۱۳۸۱ – فصل ۱۴
– فرش ايران – نصيري ، محمدجواد- چاپ اول – ۱۳۸۲ – فصل ۹
– سيري در هنر قاليبافي ايران – نصيري ، محمد جواد – چاپ اول – زمستان ۸۶
– مقدمه اي بر شناخت قالي ايران – ساولي، جواد – چاپ اول – ۱۳۷۰
– مقاله ، شرايط نگهداري و انبارداري بافته ها – ايمن شيرازي ، شهرزاد – بهادري ، رويا – كتابخانه اداره امور پژوهشي آستان قدس رضوي
– مقاله ، آشنايي با مواد ويژه مرمت قالي – مهندس مهرورزان – كتابخانه اداره امور پژوهشي آستان قدس رضوي
– مقاله ، مواد اوليه و رنگهاي مورد استفاده در فرش – آقاي دهقان – كتابخانه اداره امور پژوهشي آستان قدس رضوي

پیام بگذارید

ایمیل شما منتشر نخواهد شد.