rugart.org_person_poorshafeeiسيماي فرش بيرجند (فرش مود)
ايمان پور شافعي

قاليبافي خراسان در طول مدت ۱۵۰۰ سال عمر خود در زمان سلطنت شاهرخ ميرزا (۸۰۷تا ۸۵۰ ه ق) از سلسله تيموريان شكوفاترين دوره هاي تاريخ خود را گذرانده است در اين زمان شهر هرات پايتخت اين سلسله كه به شهر نقاشان شهرت يافته بود شهري فعال ومتمول ودر كليه زمينه هاي هنري از جمله قاليبافي شهرت داشت.

ويژگيهاي تاريخي و جغرافيايي بيرجند:
در قرن هفتم هجري ياقوت آن را يكي از بهترين روستاهاي قوهستان دانسته است حمدالله مستوفي يك قرن بعد بيرجند را شهر بزرگ آن ايالت شمرده است اين شهر به سبب اينكه در مرز افغانستان، سيستان و كرمان قرار گرفته است داراي اهميت خاصي از نظر سياسي و نظامي و بارزگاني مي باشد. بيرجند از شهرستانهاي جنوب شرقي خراسان است كه تا تهران ۱۳۰۹ كيلومتر فاصله دارد. از شمال به شهرستانهاي قائن و گناباد، از مشرق به مرز ايران و افغنستان، از جنوب شرقي و جنوب به شهرستانهاي زاهدان، كرمان، و زابل و از مغرب به شهرستان هاي طبس و فردوس محدود است. آب و هواي آن در نواحي جنوبي گرم و در منطقه كوهستاني معتدل است.
فرش بيرجند در بازار جهاني به فرش ( مود ) معروف است كه در شهرهاي بيرجند –  نهبندان – سربيشه – قائن و قسمتي از فردوس بافته ميشود  ولي اكثر اين فرش ها در روستاهاي خود  بيرجند بافته ميشوند .

سوابق قاليبافي : اگرچه در كتابهاي تاريخي به اين امر اشاره نگرديده اما به علت موقعيت خاص جغرافياي منطقه و همچنين توجه متنفذين حاكم بر آن بعيد به نظر مي رسد كه سابقه قاليبافي بيرجند كمتر از ديگر شهرهاي استان خراسان باشد. براساس برخي مطالعات انجام شده مي توان سابقه اي حداقل ۲۰۰ ساله براي قالي امروز بيرجند قايل بود. براساس همين مطالعات احتمالا” سابقه قاليبافي در برخي روستاهاي اطراف بيرجند به مراتب بيشتر است. روستاهاي درخش و مود قديمي ترين و مشهورترين مناطق قاليبافي حومه بيرجند هستند. اين دو روستا از قديمي ترين مناطق قاليبافي در شرق ايران و جنوب خراسان هستند. مداركي دال بر وجود قاليبافي در خود شهر بيرجند تا قبل از ۱۲۷۰ هجري شمسي وجود ندارد. احياي مجددو پيشرفت دوباره قاليبافي در كل منطقه بيرجند به سرعت شكل گرفت. قالي بيرجند در فاصله سالهاي ۱۳۱۰تا ۱۳۲۰ هجري شمسي در اوج شهرت خود قرار داشت و عليرغم طرحهاي يكنواخت آن، داراي كيفت نسبتا” مناسبي بودو بسياري از آنها بر قاليهاي مناطق ديگر خراسان برتري داشت.
به لحاظ سهم عمده اي كه فرش بيرجند در توليد فرش دستباف كشور داشته و دارد اكثر نويسندگان، محققان و پژوهشگران اشاراتي به قالي بيرجند داشته اند كه در اين ميان سيسيل ادواز در كتاب قالي ايران مطالبي گسترده تر نوشته است .

در بين نويسندگان ايراني كساني همچنون علي حضوري، آقاي دانشگر، حسين آذرپاد و فضل الله حشمتي و همچنين تورج ژوله فرش بيرجند را كم و بيش معرفي نموده اند كه جامعترين معرفي را از فرش بيرجند آقاي ژوله در دو كتاب خود يعني برگي از قالي خراسان و كتاب پژوهشي در فرش ايران ارائه نموده است.
پيش از جنگ جهاني دوم در بيرجند و درخش حدود سه تا چهار هزار دستگاه قاليبافي داير بوده
است. با شروع جنگ خانمانسوز دوم جهانيي به واسطه فروپاشي بازارهاي اروپا و عواقب آن فرش بيرجند با كاهش صادراتن مواجه شد و متقاعب آن كليه قاليها از حيث كيفي و حتي كمي تنزل شديدي يافت.

اما از سال ۱۳۲۰ با ورود افرادي همچون عزيز محمد زهرايي، دكتر عبدالعلي احمدي، عبدالمجيد جمشيدي و ديگران كه از توليدكنندگان و عرضه كنندگان فرشهاي مرغوب بيرجند بودند. اوضاع به تدريج دگرگون شد. در اين ميان حاج حسين اميني از تجار و توليدكنندگان با سابقهء بيرجند بيش از همه در شهرت جهانيي فرش بيرجند همت گمارد به نحوي كه قاليهاي مرغوب وي تا مدتها به عنوان بافته هاي بيرجند شناخته نمي شد.
قالي هاي اين منطقه از لحاظ نقش، بافت و رنگ آميزي در رديف بهترين قاليهاي خراسان قرارداشت. برزگران در سال ۱۳۷۲ تعداد دار قالي را در شهرستان بيرجند بيش از چهارده هزار دار دانسته است و اظهار كرده كه اين صنعت توانسته است پنجاه هزار نفر را مشغول كند. او تعداد دار قالي را بدين شرح تخمين زده است:

الف) بخش درميان ۷۵۰۰
ب) بخش مركزي ۳۰۰۰
ج) بخش سربيشه ۲۰۰۰
د) بخش خوسف ۱۵۰۰ دار قالي

هنرمندان و پيش كسوتان صنعت فرش دستباف بيرجند

حاج محمد مهدي صمدي با توجه به اين كه قيمت قالي در اوايل قرن حاضر بر اساس ذرع مربع خريد و فروش ميشد و تعيين مساحت براي اكثر افراد كار ساده اي نبود در سال ۱۳۰۹ كتابي تحت عنوان( ذرع مربع قالي) به چاپ رسانيد كه از استعداد فوق العاده او حكايت ميكند.
حاج حسين اميني، در ۵۰ سال اخير درزمينه بافت قاليهاي نفيس با استفاده از مواد اوليه مرغوب و رنگهاي گياهي كوشش نموده است. وي اولين فردي ميباشد كه در بيرجند در سال ۱۳۲۵ يك كارگاه بزرگ قاليبافي كه از نظر بهداشتي مورد تاًييد بود و ميتوانست هم زمان با سرپرستي كافي چندين قالي در اندازه و رنگ و طرح يك سال توليد نمايد، داير نمود.قالي بيرجند در داخل وخارج كشور از شهرت خوبي برخورداربوده است.

آموزش فرش بافي در بيرجند:
۱-دانشگاه آزاد واحد بيرجند با توجه به اهميت صنعت فرش در منطقه جنوب خراسان، از مهر ماه ۱۳۷۲ با پذيرش ۲۸ دانشجو، دوره كارداني صنعت فرش را تاًسيس نموده اين دانشگاه موافقت سازمان مركزي دانشگاه آزاد اسلامي را براي گشايش دوره كارشناسي فرش اخذ نموده و اميد است يزودي كار خود را در اين زمينه با گرايشهاي بافت، نقشه كشي، رنگرزي آغاز نمايد.

-مواد اوليه براي بافت قالي:
تار و پود قاليها در بيرجند معمولاً از نخ پنبه تابيده شده است كه به آن ( رس) مي گويند و پرز از نخ پشم ( خامه) است. نخ ابريشم در برخي ازقاليها در بعضي از نقاط قالي بويژه در سر ترنج ها و لچك ها به منظور زيبايي به كار ميرود. اين قاليها به قاليهاي ابريشم موسوم است..بهترين پشم، پشم بهاره ميباشد كه از روي بدن حيوان زنده چيده ميشود . اين پشمها داراي طول بيشتري ميباشند.

ويژگيهاي فني بافت:
رجشمار: اغلب قاليهاي امروز بيرجند داراي رجشمارهاي بين ۳۰ تا ۴۰ و حداكثر ۴۵ هستند.

نوع گره: گره از نوع فارسي و اغلب به صورت جفتي است.
نوع دار قالي: دارهاي بسيار قدمي منطقه بيرجند به صورت عمودي و متحرك، و كاملا مشابه دارهاي منطقه كرمان (به صورت كماندار) بوده اند. در حال حاضر نيز متحرك، اما فاقط كمان هستند.
نوع چله كشي: چله كشي در منطقه بيرجند به روش معروف فارسي است.
نوع پود كشي: قاليهاي معاصر بيرجند از نوع دو پود هستند (دو پود نازك و ضخيم). شيوه سه چين يك پود نيزاز ويژگي هاي قديمي قالي بيرجند است .در اين شيوه پود نازك هر سه رج يك بار كشيده مي شود .قالي هاي شهري باف بير جند  بيشتردر  گروه قالي هاي نيم لول قرارداشتند اما قاليهاي امروز آن اغلب لول بافت هستند

اندازه‏هاى قالى
قالى‏هاى منطقه بيرجند  دراندازه‏هاى كوچك وبزرگ بافته مى‏شوند.

اندازه‏هاى بزرگ شامل اندازه‏هاى ۵/۳*۵=۵/۱۷ –    ۵ /۳*۴=۱۴ –   ۳*۴=۱۲   و   ۶*۴=۲۴ مترمربع مى‏باشند. اين قالى‏ها بيشتر مصرف داخلى دارند.
اندازه‏ هاى كوچك شامل اندازه‏هاى ۵/۲*۵/۳=۹  –   ۲ *۳=۶  –     ۲*۵/۲=۵  –   ۲*۲=۴ و   ۳ *۵/۳=۵/۱۰ متر مربعى مى‏باشند. اين قالى‏ها بويژه در اندازه‏هاى ۲*۲ و ۵/۲*۲ به منظور صادرات به كشورهاى اروپائى هستند.
نقشه هاي رايج قالي در شهرستا ن بيرجند

به منظور آشناي خوانندگان با طرح هاي متداول قالي در شهرستان بيرجند به بيان مهمترين آنها پرداخته ميشود:
در نقشه قاليهاي بيرجند برخلاف ساير نقاط ايران كه صرفاً به نقوش متن قالي بها داده ميشود، به كتيبه اهميتي همسنگ متن داده ميشود. كتيبه ها به قول آقاي زهرايي در حكم قاب عكس محسوب مي گردند كه هر قدر بر ظرافت و زيبايي آن افزوده شود، برارزش فرش در واقع متن قالي مي افزايد.

طرح ريزه ماهى:

در حال حاضر اين طرح بيش‏از طرحهاى ديگر در منطقه بيرجند رواج دارد وحدود ۸۰ درصد توليد فرش بيرجند را در بر ميگيرد .  دراين طرح اشكالى به شكل ماهى‏هاى ريز توام با گل وگياه وجود دارد. دراين طرح نقشه قالى مى‏تواند بدون لچك و ترنج و يا با لچك وترنج باشد.
در وسط فرش هائى با طرح ريزه ماهى لچك و ترنج دار، ترنج بزرگ و زيبائى (كه بى شباهت به خورشيد فروزان نيست) بافته مى‏شود. اين ترنج‏ها با ۱۶ يا ۳۲ سرترنج كه به منزله شعاعهاى خورشيدى مى‏باشند، ديده مى‏شود. ترنج‏هاى خورشيدى بيرجند داراى ويژگى‏هاى زيادى هستند كه سبب معروفيت فرشهاى بيرجند را فراهم ساخته است. در هيچ يك از مناطق قالى بافى ايران، نقش خورشيد تا بدين حد جلوه نكرده است. شايد اين موضوع به آن جهت باشد كه “به قول سرپرسى سايكس” به اين منطقه درگذشته سرزمين خورشيد نيز مى‏گفته ‏اند .

يكي از دلايل استقبال اين فرش در بازار جهاني تنوع رنگي آن ميباشد كه در رنگهاي مختلف مثل كرم – لاكي –سرمه اي و فيروزه اي  بافته مي شود كه رنگ كرم آن بيشترين طرفدار را دارد .

طرح بُتّه جقه (بوته جقه):

از طرحهاى قديمى ومشهور بيرجند است كه‏درحال حاضر بافته نمى‏شود دراين طرح اشكالى به شكل گلابى، بادام و يا از اين قبيل و به صورت افشان وجود دارد.

طرح ربعى سعدى:

در اين طرح تمام متن را گل وگياه وخطوط مارپيچى اسليمى پرمى‏كند. اين قالى‏ها عموماً داراى لچك و ترنج مى‏باشند، امانقشه هريك‏از سه قسمت متن، لچك‏ها و ترنج با هم متفاوت است. گاهى ترنج به شكل سماور است كه داراى سركله مى‏باشد. اين طرح، از طرحهاى اصيل ومعروف دهستان مود است كه به نام طراح قديمى آن موسوم است. اين نقشه در مود، درميان، سربيشه و شركت سهامى فرش بيرجند بافته مى‏شود. اين طرح بيشتر در رنگهاي لاكي و گل انار بافته ميشود .

نقش كله ‏اسبى:
در اين طرح در مركز قالى ترنجى وجود دارد كه ۱۶ اسب بالدار دور تا دور آن قرار دارند. سراسر متن را گل و بوته مى‏پوشاند. زمينه قالى معمولاً كرم خاكى و شكلاتى كم رنگ است. در لچك اين فرشها دواژدها كه پشت به يكديگر كرده‏اند، ديده مى‏شود.

طرح خشتى:
در اين طرح لچك و ترنج وجود ندارد، اما تمام متن را قابهاى مربع مستطيل كوچك يك‏اندازه كه در روى رديف و ستون قرار دارند، تشكيل مى‏دهد كه معمولا ۹ قاب تكرار مي شود . در داخل هر قاب، نقش گل، بته جقه، برگ ، گلدان، درخت واز اين قبيل ديده مى‏شود كه در رديف‏هاى بعد به صورت متناوب بافته مى‏شوند. بافت اين نقشه در منطقه درخش، درميان و آسيابان معمول است. اين طرح بيشتردر رنگهاي شكلاتي و فولادي بافته ميشود .

طرح افشان:
در اين طرح نقوش گل، برگ، شاخه درخت، پرندگان وحيوانات، و خطوط اسليمى به شكل منظم اما جدا از يكديگر در سراسر قالى بافته مى‏شود. كه به نام شكل اصلى متن موسوم است. نوع خاصى از اين طرح در شهرستان بيرجند به نام هفت رنگ، بافته مى‏شود كه در آن ۷ رنگ مختلف به كار برده شده است.

نقش محرمات :
( در فارسي به پارچه خط دار رنگي محرمات گويند . )
اين طرح از طرحاي زيبايي است كه در بيرجند بافته ميشده و امروزه متاسفانه كمتر نمونه آن را مي توان در روي دار و در حال بافت  در بيرجند ديد .

ـ مهمترين دهستانها و روستا هاي توليد كننده فرش نمونه و نوع فرش آنها
الف) بخش مركزي :
دهستان باقران : روستاي اميرآباد، حاجي آباد
دهستان مود : روستاي مود اسفزار، خراشاد، چاج
نوع فرش : ربعي سعدي ، ريزه ماهي افشان مي باشد.

ب) بخش درميان:
دهستان فخرود: روستاهاي مسك، زارگز، آويجان
دهستان قهستان: روستاهاي آسيابان، درخش، فضل آباد و خوان
نوع فرش: ريزه ماهي ترنج دار كرمي، كيفيت در بافت طرح

پ) بخش خوسف:
دهستان خوسف: روستاهاي آرك، دهنرود، سيوجان، بيناباد
نوع فرش: تبريز، ريزه ماهي ترنج دار، كيفيت در بافت و طرح
دهستان قلعه زري: روستاهاي معدن قلعه زري و بصيران

فرهنگ و اصطلاحات فرش دستباف در بيرجند
الف. دار قالى و ابزار مربوط به آن
كارگاه: محلى كه فرش در آن بافته مى‏شود.
دار: چهارچوبى كه فرش در درون آن بافته مى‏گردد.
سَرِدار و زيردار: قطعات چوب و يا آهنى كه در قسمت بالا و پايين دار به صورت افقى قرار دارند.
باهه راست و باهه چپ: دو ستون عمودى كه در طرف راست و چپ دار قرار دارند.
شفت: چوب باريكى است كه درموقع پود دادن براى چپ و راست كردن چله‏ ها از آن استفاده مى‏شود.
ب. مواد اوليه
پرزين = خامه پشم
تون يا شت = نخ چله
پوت = پود ضخيم
سرپوت = پود نازك
پ. رنگ ونقشه
تخم لاكى = قهوه‏اى سير
آتشى = قرمز روشن
لاكى = قرمز
گل خار= صورتى
كاهى = رنگ كرم ونخودى
ماستى = آبى
دوغى = آبى كم رنگ
شترى = قهوه‏اى
ماشى = قهوه‏اى كم رنگ
هلى = شكلاتى
پيازى = نارنجى
فولادى = آبى كم رنگ
كوهه = زنجيره
كتبه = كتيبه
كتبه خرد = كتيبه كوچك
كتبه كلان = كتيبه بزرگ
ميوكار = ميان كار (متن)
ت. نقشه خوانى
تا = گره فارسى
بتون = گره جفتى بافى بيرجندى
تابجا = بافتن همان گره چين قبلى
سه سه = گره شش نخى
چارچار = گره هشت نخى
تاسرجلو = بافتن گره پهلوئى
تاسراول = بافتن گره پهلوئى به سمتى كه نقش شروع شده است.
چين = يك رديف گره زدن درعرض قالى
بتو = هر چهارنخ يك بتو است يا به هر دو لايه بتو گويند
مقاط = هر شش هزار بتو يك مقاط است.
شكرد = مقدار كارى كه هر بافنده در مدت معينى انجام مى‏دهد
ث. آوارخوانى
بافنده‏ هاى قالى ضمن كار به منظور رفع خستگى اشعارى مى‏خوانند كه ضمناً به آنها نشاطى جهت كار بيشتر مى‏دهد. دو دو بيتى به شرح زير است:
بگيرم دسته پاكى فولاد
به هر ضربه كنم يادى ز فرهاد
شكارگاهى بسازم رنگ در رنگ
همه كوه و بيابان تپّه يا سنگ

×××××

درختانى ببافم پر شكوفه
به پايش سبزه زارى‏از علوفه
به روى هر درخت يك آشيانه
بر او بنشسته مرغان خوش الحان

منابع: تحقيقات ميداني
سايت بيرجند سيتي

پیام بگذارید

ایمیل شما منتشر نخواهد شد.