تصویر تزیینی است

امیر سلیمانی , مهدیه مهذب , مرسده قسمتی

خراسان

ويژگيهاي تاريخي و جغرافيايي استان خراسان :

خراسان مركب از دو كلمه ( خور و آسان ) در لغت به معني محل طلوع خورشيد است و در متون قديمي با عنوان مطلع الشمس از آن ياد كرده اند . اين خطه در سرتاسر تاريخ پر ماجراي خود مردان نامداري را چه در زمينه سياست و چه در زمينه علم و ادب در دامن خود پرورانده است . در زمانهاي قديم سرزميني پهناور بوده است كه طي قرنهاي متمادي بر اثر جنگهاي گوناگون و بي لياقتي حكام به بخشهاي مختلف تقسيم شده و امروزه قسمتي از اين بخشها در خاك همسايگان شمالي و افغانستان قرار دارند . خراسان امروز جزئي از خراسان قديم يا خراسان بزرگ مي باشد .

خطه خراسان نيز مثل ساير مناطق ايران از آسيب مغولها در امان نماند و مصائب زيادي در طول تاريخ متحمل شد . تنها توجه شاهرخ از نوادگان تيمور و همسرش گوهر شاد خاتون كه باني بسياري از ابنيه و آثار مشهد و بخصوص مسجد گوهر شاد است توانست رونق گذشته را به آن باز گرداند . از آن پس نيز خراسان همواره مورد هجوم واقع شد . ازبكها بارها خراسان را مورد هجوم قرار دادند و بر نابسامانيهاي اين منطقه افزودند . دوران تيره خراسان تا زمان آغا محمد خان قاجار طول كشيد و سپس در زمان فتحعلي شاه آرامشي نسبي به مشهد بازگشت .

استان خراسان در حال حاضر با مساحتي در حدود۲/ ۳۱۳۳۳۷ كيلومتر مربع ( تقريبا يك پنجم سطح كشور ) در شرق ايران قرار گرفته است .

بررسي سوابق قاليبافي در خراسان :

نه تنها از قاليهاي قديمي كه در اين منطقه بافته شد كمتر باقيمانده ، بلكه در منابع موثق كه عموما توسط سياحان و مورخان ضبط گرديده اغلب به طور پراكنده به آن پرداخته شده است . مناطق شرق ايران دو اليالت بزرگ ايران قديم هستند كه سابقا به نامهاي ايالتهاي قوهستان و خراسان بزرگ در شمال شرق و مشرق ايران معروف بوده اند . در ميان كتب و منابع قديمي كتاب احسن التقاسيم از جمله مواردي است كه به طور مشهود بر وجود قاليبافي در خراسان و قوهستان اهتمام مي ورزد .

تنزل قاليبافي در خراسان :

هنگامي كه شاه اسماعيل در سال ۹۱۶ هجري قمري هرات را تسخير نمود ، پايتخت از هرات به تبريز منتقل شد و به اين ترتيب بسياري از هنرمندان از هرات به تبريز برده شدند و دومين مكتب هنري ايران در تبريز بنيان نهاده شد .احتمالا از همين زمان اوضاع قاليبافي در اغلب مراكز خراسان خاصه هرات ، خوارزم ، بخارا ، قوهستان و … تنزل يافت . به نحوي كه در حال حاضر در برخي از آنها اثري از شكوه قاليهاي گذشته ديده نمي شود .

مهمترين مراكز قاليبافي استان خراسان :

مهمترين مراكز قاليبافي استان خراسان در حال حاضر عبارتند از :

مشهد ۲- بيرجند ۳- كاشمر ۴ – تربت جام و تربت حيدريه ( قالي هاي بلوچ خراسان ) ۵- شمال خراسان شامل قوچان و شيروان و بجنورد ۶- نيشابور ۷- سبزوار ۸- گناباد

كه در ادامه به بررسي وضعيت قاليبافي در سه شهر مشهد ، كاشمر و بجنورد مي پردازيم .

وجه تسميه شهر مشهد

كلمه مشهد ، اسم مكان از ريشه شهادت است و به معني شهود ، حضور ، محل شهادت و مدفن شهيد نيز آمده است ، و با اين معاني به كلمه مشاهد جمع بسته مي شود .

در باره ناميده شدن مرقد علي بن موسي الرضا ( ع ) به مشهد ، اگر چه در متون تاريخي مطلب خاصي وجود ندارد ، اما به طور يقين مي توان گفت كه مسلم بودن واقعه شهادت امام رضا ( ع ) به ويژه از نظر شيعيان ، دليل نام گذاري اين مكان ( مشهد الرضا ) بوده ، اينكه چرا در قرن سوم اين نام در كتاب ها نيامده ، شايد علت آن سلطه خلفاي عباسي و حكام وقت خراسان بوده است كه به آرامگاه هارون الرشيد توجه خاصي نشان مي داده اند . از طرفي چون در قرون اوليه اسلامي ، كلمه مشهد بر قبور اوليا و ائمه اولياالله اطلاق مي شده است مقبره امام رضا (ع ) نيز مشهد الرضا ناميده شده و سپس با گذشت چند قرن به اختصار به اين نام شهرت يافته است . چون در كتابهاي مورخين جغرافي نويسان قبل از اصطخري ، بويژه دانشمندان قرن سوم همچون ابن خردادبه و يعقوبي و ديگران ، نام مشهد به كار نرفته است و بعضي تنها به تاريخ و چگونگي وفات امام رضا ( ع ) در سناباد طوس اشاره دارند . بنابر اين ، به احتمال زياد اصطخري اولين كسي است كه در قرن چهارم ، مدفن امام رضا ( ع ) را مشهد ناميده است .

به نظر مي رسد كه در قرن ششم استفاده از كلمه مشهد علي بن موسي الرضا ( ع ) در متون تاريخي و جغرافيايي عموميت بيشتري يافته است .

از بررسي متون تاريخي چنين بر مي آيد كه تا پايان قرن هفتم ، اصطلاح مشهد الرضا ( ع ) و گاه به اختصار كلمه مشهد در نوشته هاي تاريخ نويسان و جغرافي نويسان رايج بوده است .

در آثار نويسندگان قرون هفتم تا دهم هجري قمري كلمه مشهد اغلب با مضاف اليه هاي سه گانه : رضوي ، طوس ، ومقدس بكار رفته است .

بدين ترتيب كلمه مشهد كه در طول چند قرن با مضاف اليه هاي مختلف به كار مي رفته است ، در قرن هاي دهم و بعد به صورت مشهد مقدس و سپس به تدريج به اختصار مشهد ناميده شده است .

سوابق قاليبافي در مشهد :

تعيين تاريخ شروع قاليبافي در شهر مشهد ، همچون تعيين تاريخ براي شروع قاليبافي در كل استان خراسان ، تا حدودي با مشكل مواجه است . مطابق نوشته ها و مدارك موجود قديمي ترين قالي موجود ، منسوب به اين شهر متعلق به دوره شاه عباس صفوي ( ۹۹۶-۱۰۳۸ هجري قمري ) است . مطابق روايات و نوشته هاي موجود ، اين قالي به دستور شاه عباس و در شهر مشهد ، جهت آستان حضرت رضا ( ع ) بافته شده است .

در مورد اين قالي سيسيل ادواردز نيز توضيحاتي داده و در كتاب خود قالي ايران در مورد آن مطالبي به رشته تحرير در آورده است . وي عنوان مي كند در مورد سابقه بافت اين قالي با جستجو در اسناد و مدارك موجود در آستانه ، تنها ليستي پيدا نمود كه متعلق به سال ۱۳۰۲ هجري قمري بوده و در آن به مطلب بالا اشاره گرديده است و استناد به اين حرف خزانه دار مي كند كه ليست مذكور متكي به روايات و احاديث است . در مورد چگونگي اوضاع قاليبافي از زمان صفويان تا اوايل قرن چهارده هجري مدارك خاصي در دست نيست .

ه عبارتي قاليبافي مشهد پس ار چند سده مبهم و نا مشخص به طور تقريبي و احتمالا در فاصله سالهاي ۱۲۴۰ تا ۱۲۵۰هجري شمسي دوباره احيا و ار همان زمان مراحل رشد و ترقي را طي نمود . اما آيا اين قالي ها از حيث طرح و رنگ و بافت مطابق و همسان با قالي هاي امروز مشهد بوده اند يا نه نياز به بررسي بيشتري دارد . احتمالا اين قالي ها چندان ارزش هنري و حتي تجاري براي صادرات نداشته است . اما از ابتداي سال ۱۲۸۰هجري شمسي يعني پس از حدود ۳۰ الي ۴۰ قالي هاي نفيس توليد شده در مشهد كه اغلب از توليدات استادان و بافندگان دوره جديد و معاصر مشهد و داراي ارزش هاي هنري / اقتصادي بالايي بودند به خارج از كشور صادر گرديدند و هم اكنون بسياري از آنها زينت بخش موزه ها و كلكسيون هاي بزرگ در داخل و خارج از كشور است .

قالي هاي برادران عمواوغلي ، محمد ابراهيم مخملباف و حاج علي خامنه اي از مهمترين قالي هاي اين دوره در مشهد مي باشند . اين سه نفر بنيان گزاران و احيا كنندگان قالي هاي معاصر در مشهد هستند .

مهمترين مراكز قاليبافي مشهد :

از مهمترين مراكز قالي بافي حومه مشهد مي توان از طرقبه ، جاغرق ، شانديز ، زشك و نوغند نام برد .

دوران اوج هنر و صنعت فرش مشهد و علل ضعف و افول اين هنر در سالهاي اخير

طي گفتگويي با آقاي احمد بزمي از توليدكنندگان برتر خراسان و مشهد و شاگرد استاد صابر ايشان دربارة فرش مشهد و دوران طلايي آن و همچنين علل ضعف اين صنعت در سالهاي اخير براي ما توضيحاتي دادند كه توجه شمار را به آن جلب مي كنم :

ايشان بيان كردند كه قبل از انقلاب ( اوايل دوره پهلوي ) فرش خراسان و بخصوص فرش مشهد يكي از بهترين فرشهاي ايران بود و دليل و مدرك آن را قاليهاي بازمانده كه در موزه هاي دنيا نگهداري مي شوند عنوان كردند .

همچنين در گذشته افرد نامي و مشهوري همچون عبدالمحمد عمواوغلي ، عليخان عمو اوغلي ، محمد ابراهيم مخملباف ، خليل خديوي و … كار توليد فرش را در اين منطقه به عهده داشتند كه در هيچ جاي ايران اين همه افراد معتبر و نامي را در يكجا نداشته ايم .

از نظر مواد اوليه و رنگرزي استان خراسان خود كفا بوده و بهترين كيفيت را در طول زمان داشته است.

وي دلايل ضعف تدريجي اين هنر و صنعت را بدين شرح بيان نمودند :

۱ـ فرزندان توليدكنندگان فرش خراسان ( كه در بالا به آنها اشاره شد ) با ديدن مشكلات و سختي هايي كه بر پدران خود ديده بودند هيچ تمايلي به ادامه كار پدر نداشتند گويي كه بعضي از پدران آنها با آن همه اسم و رسم در پايان عمر خود ريالي نداشتند .

۲ـ وضع قوانين دست و پا گير و همچنين وضع مالياتهاي بسيار سنگين كه نتيجه آن فشار به توليد كننده مي باشد باعث شد كه كارگاههاي متمركز در اين منطقه جمع و به صورت پراكنده اي در درون اطاقهاي بدون نور و غير بهداشتي به ادامه كار بپردازند.

۳ـ پايين آمدن سطح درآمد توليد كنندگان باعث شد كه براي به صرفه در آمدن توليدات كيفيت تنزل يابد .

۴ـ نبود مسئولين دلسوز و كار آشنا براي احياي اين هنر و صنعت و ضعف مديريتي بخصوص در سطح استان پهناور خراسان .

نام آوران و توليد كنندگان فرش مشهد :

تاسفانه نامي از بافندگان هيچ گاه برده نمي شود زيرا آنچه كه بر روي فرش مي ماند و مي آيد نام شركت توليدي مي باشد بنابراين نامي از آنها در اختيار نيست ؛ اما مي توانيم از توليد كنندگان معروف و معتبر مشهد به محمد عمواوغلي ، عبدالمحمد عمواوغلي ، عليخان عمواوغلي ، محمد ابراهيم مخملباف، حاج علي خامنه اي ، عباسقلي صابر ، حاج غلامرضا اخوان نساج ، حاج علي مدد ، شيخ بورنگي ، حاج عبدل مومني ، خليل خديوي ، حيدر حيدر پور كافي ، كاظم ششكلاني ، قاضي خاني ، محمد مهدي مخملباف ، محمد رضا مخملباف ، فكور نيشابوري ، احمد بزمي و مرحوم زرينه اشاره كنيم كه برگزيده اي از توليد كنندگان معاصر قالي مشهد هستند . از ميان اين عزيزان برادران عمواوغلي ( بخصوص عبدالمحمد عمواوغلي ) ، عباسقلي صابر ، حاج علي خامنه اي ، محمد ابراهيم مخملباف ، كاظم ششكلاني و فكور نيشابوري از بافندگان صاحب نام هستند . تهدادي از قاليهاي عمواوغلي ، استاد كار بافنده ، در موزه فرش ايران موجود است . بي ترديد دستبافته هاي كارگاه عمواوغلي در شمار نفيسترين قاليهاي زمان معاصر محسوب مي گردند .

طراحان فرش مشهد :

طراحان برجسته فرش خراسان و بخصوص فرش مشهد عبارتند از :

عليپور ، ميرزا حسن زرين كلك ، ميرزا حسن طرحچي ، علي اكبر طرحچي ، ميرزا محمد طرحچي ، سيد محسن صانعي ، احمد بهبودي ، عبدالحميد صنعت نگار ، محمد حسن شهيدي ، محمد شالبافان ، حاج سيد مهدي جواهر قلم ، حاج سيد مهدي يزدي ، حاج اسماعيل ايراني ، محمد حسيني ، اصغر زردمند ، محمد حسين فخرالواعظين مهدوي علي اصغر مهدوي ، مرتضي مهدوي ، حميد رضا مهدوي ، شهرام مهدوي ، شاهرخ مهدوي ، علي رضا مهدوي و عباس برزگر.

طرح و رنگبندي :

الف ) شاخصهاي طرحهاي مشهد عبارتند از :

۱- سپه داري يا سپه سالاري ( كه در ديد اول يك لچك ترنج مي باشد )

شيخ صفي يا شاه صفي

كوزه كناني ( افشاني است كه داراي گلداني مي باشد )

ساموراد ( فرشهايي كه به سفارش دكتر ساموراد بافته شده اند كه به اين نام معروف شده )

افشان گل ريز ( كه به افشان عمواوغلي معروف است )

افشان گل درشت ( كه به افشان شاه عباسي معروف است )

افشان بندي – سراسري

لچك ترنج كه خود انواع مختلفي را شامل مي شود :

۱-۸ لچك ترنج شاه عباسي

۲-۸ لچك ترنج اسليمي

۳-۸ لچك ترنج كف ساده گل فرنگ

۴-۸ لچك ترنج سعدي ( البته مود بافته مي شده (

۵-۸ لچك ترنج حيواندار

۶-۸ لچك ترنج با نقش جنگل و حيوان

۷-۸ لچك ترنج درختي

۸-۸ لچك ترنج افشان

۹-۸ لچك ترنج دسته گلي ( كه بسيار كم بافته شده )

۹- طرحهاي تصويري و شكار گاه ( كه البته در قاليهاي معاصر مشهد به ندرت بافته مي شوند )

ب ) رنگبندي و رنگهاي بكار رفته و تعداد آنها :

شاخص رنگ بكاررفته در قالي خراسان و مشهد لاكي آن است كه فرشبافي استان خراسان را با رنگ لاكي آن مي شناسند . قرمز دانه اي كه در خراسان توليد مي شود منحصر به فرد است ( البته در كرمان قديم مرحوم ارجمند هم از اين قرمز دانه استفاده مي كردند ) به مرور زمان سورمه اي كه از نيل استفاده مي شد به بازار عرضه شد و بعد از انقلاب به دليل درخواست بازار فرشهايي با زمينه كرم هم توليد شد .

اما به طور كلي رنگهايي كه در فرش مشهد استفاده مي شوند عبارتند از : لاكي ، عنابي ، كرم ، انواع سبز ، آبي ، سرمه اي و قهوهاي .

متاسفانه انواع رنگهاي صورتي و زرد در طرحهاي گل فرنگ به سبك تبريز نيز مورد استفتده قرار مي گيرد كه هيچگونه تناسبي با طرحها و رنگهاي قالي اصيل مشهد و حتي خراسان ندارد.

شيرازه بافي :

عمل شيرازه بافي قالي هاي مشهد تا حدود ۵۰ سال قبل همزمان با بافت انجام مي شد اما از آن زمان تا امروز قالي هاي مشهد پس از پايان بافت شيرازه بافي مي شوند . در برخي از نمونه هاي نفيس قالي هاي مشهد نظير قالي هاي برادران عمو اوغلي و عباسقلي صابر به جاي شيرازه ، شيوه اي شبيه به گليم بافي فرش را در كناره هاي طولي فرش ، جايگزين شيرازه نموده اند كه به همراه گليم بافي اول و آخر فرش همچون قابي فرش را در ميان گرفته اند . اين گليم بافيها نيز عموما با ابريشم بوده است .

پرداخت و رو گيري :

اين كار در حال حاضر اغلب پس از پايان بافت قالي به وسيله قيچي هاي برقي انجام مي شود .

گليم بافي :

تقريبا همه قاليهاي مشهد از قديم داراي گليم بافي به سبك فارسي هستند .

نوع دار قالي :

دستگاههاي قالي بافي همگي از نوع عمودي و ثابت هستند .

نوع چله كشي:

چله كشي قالي هاي مشهد به روش معروف تركي ( تار ممتد ) و بر روي دار قالي انجام مي شود .( بايد متذكر شد اين شيوه مشخصه اصلي فرش معاصر شده است و شيوه قديمي آن كه سالهاي زيادي است به فراموشي سپرده شده همان روش معروف چله كشي فارسي يا تار كوتاه است ) .

نحوه پود كشي :

قاليهاي مشهد همگي از نوع دو پود هستند و عمدتا در گروه قاليهاي لول باف قرار مي گيرند و از سفتي و استقامت خاصي بر خوردار هستند .

مواد اوليه مورد مصرف :

پشم به عنوان پرز قالي و نخ پنبه به عنوان تار و پود بيشترين مواد اوليه مورد مصرف هستند . در برخي از نمونه هاي قديمي و مشهور استفاده از ابريشم نيز ديده شده است .

ابعاد قالي :

ابعاد متداول قالي مشهد عموما ۶ متري ، ۱۲ متري ، ۱۵ متري و حتي در ابعاد برزگتر متغير است . اما ابعاد كوچكتر بسيار نادر است . در برخي از قالي هاي قديم مشهد همچون قاليهاي عمواوغلي ابعاد بيش از يكصد متر مربع نيز ديده مي شود .

رجشمار :

اغلب قالي هاي اصيل و قديمي مشهد داراي رجشماري بين ۳۰ تا ۳۵ و در موارد نادر تا ۴۰ رج است . در برخي از نمونه هاي قديمي همچون قاليهاي معروف صابر و عمواوغلي تا رجشمار ۱۳۰ نيز مي توان ديد . در حال حاضر برخي توليد كنندگان قاليهايي با رجشمار ۵۰ الي ۸۰ نيز عرضه مي كنند كه تعداد آنها در مقابل كل قالي هاي مشهد ناچيز است .

نوع گره :

در منطقه مشهد هر دو نوع گره متقارن و نا متقارن از قديم استفاده مي شود اما گره نامتقارن در مشهد قديمي تر و متداول تر است .

 

پیام بگذارید

ایمیل شما منتشر نخواهد شد.