p_rugart_0023نگاهي به قالي سبزوار
نازيلا اكبري و اعظم بهمنيار
با نظارت و كنترل عبد الله احراري
ناشر: سایت علمی پژوهشی فرش ایران

قالی بافی در سبزوار پيشينه ای كهن دارد به گفته آگاهان حدود يك قرن از قالی بافی در اين شهرستان می گذرد بعضی منابع نيزاين سابقه را تا قرن

هشتم و دوره تيموريان نيز ذكر نموده اند .
براساس امارهای موجود در سال ۱۳۴۰ خورشيدی حدود پنجاه دستگاه قالی فقط در شهر سبزوار و حومه آن وجود داشته و به توليد می پرداخته است
در سال ۱۳۴۴ تعداد دار قالی در سبزوار و اسفراين به ۱۱۰ دستگاه رسيده است در آنها ۳۶۷ كارگر به بافت اشتغال داشته اند درسال۱۳۵۴ تعداد ۸۷۰
دستگاه در سبزوار وجود داشته كه ۳۱۷۰ كارگر روزگار به كار بافندگی قالی ميگذرانده اند.
اين حرفه در سال ۱۳۵۶ افزايش قابل ملاحظه ای پيدا كرده است وبخصوص در روستاها افزايش يافته است در اين سال در خود سبزوار كار گاههای
عمده و دسته جمعی اندك بوده است و هر كار گاه از ۴ تا ۵ دستگاه تجاوز نمی كرده است در حالی كه در خارج شهر در روستاهايی مانند مزينان -عوض
-وقرقولی كارگاههای دسته جمعی وعمده بافی به توليد قالی می پرداخته است.
از سال ۱۳۵۷ كارگران و علاقه مندان به اين حرفه به طور فوق العاده افزايش پيدا كرد تا انجا كه بعضی از آمارها در سال۱۳۶۱ به وجود حدود۱۰۰۰۰
دستگاه قالی بافی در حوزه شهرستان سبزوار با حدود ۴۰۰۰۰ كارگر اشاره دارد ولی متاسفانه بعد از آن رو به كاستی نهاد چنانكه طی جدولی كه دركتاب برگی از قالی خراسان آمده دارهای قالی سبزوار را در سال۱۳۶۰-۶۳۹۱واحد شمرده در حالی كه در  همان منبع در سال ۱۳۶۸ تعداد دارهای قالی
به ۵۸۵۹ عدد تقليل يافته است كه اصلی ترين دليل كاهش آن نداشتن سرمايه كافی/ گران بودن مواد اوليه و در نتيجه از دست دادن بازار بوده است

مواد اوليه:
مواد اصلی برای بافت قالی , پشم ونخ بوده اخيرا در اين شهرستان بر آن دو ابريشم را هم بايد افزود پشم خراسان از قديم به عنوان پشمی مرغوب مطرح بوده است
تا انجا كه هانس ای.وولف نويسنده كتاب صنايع دستی كهن ايران با اعتقاد به اين كه كيفيت و مرغوبيت پشم در نواحی مختلف ايران فرق می كند با تاييد اين مطلب
می افزايد : عالی ترين پشم قالی در كردستان و ناحيه كرمانشاه در غرب و خراسان در خاور ايران به دست می ايد .
سبزوار بعد از مشهد دومين شهر استان است كه كار خانه پشم ريسي در ان تاسيس شده است در سال ۱۳۵۴ از نه واحد پشم ريسی در  خراسان هفت واحد
مربوط به مشهد ودو واحد مربوط به سبزوار بوده است.
پنبه سبزوار مرغوب است در سال ۱۳۳۵ كارخانه پنبه پاك كنی سبزوار شروع به كار كرده است وبراساس آمار بهره برداری از دو كارخانه پنبه پاك  كني
موجود در اين شهرستان ميزان توليد پنبه در سال ۵۳ -۵۴ بالغ بر ۸۰۰۰ تن بوده است .
مرغوب ترين نخ مرسوم به نخ گيتی بوده و بيشترين مصرف را در تار و پود قالی داشته است .

طرح ونقش:
نقشه هايی كه در قالی بافی سبزوار معمول بوده و هست به قرار زير است :

۱) نقشه چهار فصل
۲)افشان كه دارای گلهای درشت است
۳)جقه ای گل ريز
۴) نقشه كاشی
۵) نقشه كاشی تنگی كه گوشه های قالی دارای طرح كاشی و وسط به صورت تنگ است
۶) اسليمی(دهن اژدها)
۷) نقشه تخته جمشيد
۸) نقشه كاشمری يكسره
۹) تنگی تمام
۱۰) زير خاكی(كاسه كوزه)
۱۱) نقشه اي نائين و ورامين

در روزگار گذشته طرح كاشی بيشتر از همه معمول بود و بعد از آن تنگی گلدانی هم رواج داشت و گاهی هم طرحهای تخت جمشيد افشان و شيخ صفی

و بته جقه ای لجك ترنج نيز مورد استفاده قرار ميگرفت .

طرح ديگر رايج در سبزوار كه حدود ۲۷ سال پيش مورد استفاده بوده و تا به امروز هم كم و بيش ادامه دارد طرح شيخ چشمی است اين طرح توسط

شيخ چشمی استاد بافنده سبزواری از كرمان خريداری ودر سبزوار معمول شد و اغلب در زمينه لاكی بافته می شود .

به هر جهت امروزه امروز طرح خاص قالی نائين و ورامين مورد استفاده قرار می گيرد.

رنگ:
رنگ به دو صورت طبيعی و مصنوعی است .
رنگهای طبيعی شامل قرمز دانه به دو صورت شراب كش و گچ كش است علاوه بر ان روناس -نيل – كاج- گردو- پوست انار نيز معمول می باشد
در گذشته رنگرزی توسط استاد قالی باف و به وسيله دست و پاتيل يا توسط رنگرزان در كارگاههای رنگرزی صورت می گرفت.
رنگهای مورد استفاده در قالی بافی سبزوار بيش از بيست نوع است كه عبارتندد از:

لاكی -سرمه ای – آبی -ماستی – زنگاری – نخودی – سفيد- خرمائی- بيدمشكی- قهوه ای- تخماشی- شكری سفيد- شيری قرمز- گل خار- آتشی- ماشی

پيازی- جوزی- عبايی- علفی- پازری- و… می باشد.
در قالی با فی سبزواراز گره تركی استفاده می كردند در سبزوار برای گره از اصطلاح ايلمك مرسوم است هر ۱۲۰۰۰ ايلمك يك مقاط می شود.

قالی های قديمی تر بين ۳۰ تا ۳۵ رج داشته ولی امروزه بين ۲۵تا ۳۵رج در حال تغيير است .
ابزار كار:
۱) قلاب
۲) القاش كش : وسيله ای برای كشيدن پود
۳) دفه ( شانه)
۴) قيچی
۵) قاشی برای پرداخت
۶) راسته به در كن
ضمنا پرداخت به دو صورت ماشينی و دستی صورت می گيرد

دستگاه قالی:
دارهای قالی مرسوم در اين شهرستان عبارتند از :

۱) اچاری ۵ تكه است سه تا چوب دارد و دو تا پيچ
۲) پيچی يا جكی كه امروزه بيشتر مرسوم است
۳) گازی دو تكه است دو تا شمع دارد دو تا قورباغه و دو تا گاز كه گازها توسط وسيله ای به نام پتك سست يا محكم می شود
۴) دار آهنی كه در حال حاضر بيشتر مورد استفاده قرار می گيرد.

© copy right by www.rugart.org

پیام بگذارید

ایمیل شما منتشر نخواهد شد.