پشم و نژاد گوسفندان ایرانی

عبدالله احراری

عبدالله احراری

پشم از الیافی حیوانی است که از بدن گوسفند به دست آید. امروزه بیش از ۲۰۰ نژاد گوسفند در دنیا شناخته شده که اکثر آنها از نظر تولیدات تجاری و اقتصادی دارای اهمیت چندانی نبوده و صنعت پرورش گوسفند، تنها متکی به ۲۰-۱۰ نژاد آن می باشد.

مهمترین نژاد گوسفندان ایرانی را می توان به این شرح نام برد.
▪ کیکوئی
▪ قزل
▪ بلوچی
▪ عربی
▪ فراهانی
▪ گرگانی
▪ کرمانی
▪ کردی
▪ لری
▪ ماکوئی
▪ ترکی
▪ زندی
▪ مهربانی
▪ سنجابی
▪ جمور
▪ هرکی
▪ مغانی
▪ افشاری
▪ ترکمنی
▪ قره گل
▪ شال
▪ سنگسری
▪ خاکستری شیراز
▪ بختیاری
▪ طالشی
▪ نائینی.
برای آسانتر شدن شناخت نژادها، طبقه بندی گوسفندان دنیا از روی نوع پشم آنها صورت می پذیرد به این ترتیب با یک چنین طبقه بندی کلی در میان گوسفندان روبرو خواهیم شد.
۱) گوسفندان با پشم کاملاً ظریف:
این نوع گوسفندان عمدتاً به عنوان گوسفندان مرتع نامیده می شوند و به منظور تولید پشم پرورش می یابند. اصل نژاد این گوسفندان مرینوس می باشد که از اسپانیا به سایر نقاط دنیا منتقل گردیده است. نام های اطلاق شده به این نژاد در رابطه با کشورهای پرورش دهنده آن می باشد، مانند مرینوس فرانسوی، مرینوس آمریکایی. پشم این نوع گوسفندان کاملاً سفید و ظریف بوده و در محدوده ی ۲۱-۱۴ میکرون قرار دارد. (میکرون واحد تعیین ظرافت لیف پشم است یعنی هر میکرون برابر یک هزارم میلیمتر است)
۲) گوسفندان با پشم نسبتاً ظریف:
این نوع گوسفندان به عنوان نژادهای گوشتی شناخته شده اند. هرچند که پشم آنها ظریف بوده و از قطر ۲۱ الی ۳۰ میکرون برخوردار است.
۳) گوسفندان با پشم بلند:
این نوع گوسفندان عمدتاً برای تولید گوشت پرورش یافته و از نظر جثه بزرگترین نژاد گوسفندان دنیا شناخته می شوند. قطر الیاف پشم این گوسفندان در محدوده ۳۰ الی ۳۵ میکرون و طول آن ۴۰۰ الی ۵۰۰ میلی متر است.
۴) گوسفندان با پشم ضخیم:
این نوع گوسفندان دارای پشمی می باشند که در صنعت قالی بافی از کاربرد مطلوبی برخوردار است. بدین جهت به آنها گوسفندان با پشم مخصوص قالی نیز گفته می شود. ظرافت الیاف پشم آنها بین ۳۵ الی ۵۰ میکرون وطول آن تا ۳۸۰ میلیمتر می باشد. برخلاف تولیدات متداول نساجی که نیاز به پشم ظریف دارد تا بنوانند از آن پارچه های لطیف تولید نمایند، صنعت قالیبافی نیاز به پشم های خاص دارد که از مشخصات پشم موردنظر برای پارچه بافی برخوردار نیست و از آن نمی توان پارچه و منسوجان مرغوب و لطیف تهیه کرد. در کشورهای ایران، چین، پاکستان، افغانستان، ترکیه، رومانی، بلغارستان، شوروی، هندوستان و الجزایر پشم گوسفندان از نوع ضخیم می باشد و اگرچه مصرف مصرف چندانی برای بافت پارچه ندارند ولی مناسبترین ماده اولیه برای بافت قالی محسوب می شوند.
پشم گوسفندان ایرانی به ویژه فراهانی، کرمانی، بلوچی، ماکوئی، کلکوئی، سنجابی، نایینی و بختیاری ترکیبی از الیاف پشم مطلق، ژار، هتروتیپ و الیاف مویی می باشند(که در سطور بعد به معرفی آنها نیز می پردازیم) و این کیفیت موجب می شود تا در شرایط فشردگی و شستشو، الیاف شکل خود را حفظ نمایند. این حالت ارتجاعی پشم خصوصاً در قالیبافی بسیار حائز اهمیت است. چنین خاصیتی مشخصاً از ویژگی بارز گوسفندان ایرانی به شمار می رود و پشم آنها را به صورت الیاف ایده آل برای قالیبافی درآورده است.
در واقع این صفت به علت شرایط جغرافیایی، تغییرات آب و هوایی، نوع علوفه، آمیختگی نژادی و حتی فقر غذایی پدید آمده و از جمله خواص ارثی این گوسفندان به حساب می آید.
۵) گوسفندان آمیخته پشمی: این نوع گوسفندان از اختلاط گوسفندان با پشم بلند و گوسفندان با پشم ظریف به وجود آمده اند. معمولاً گوسفندان نژادهای آمیخته از پشم ظریف برخوردار بوده، به همین جهت نیز آنها را در زمره گوسفندان با پشم نسبتاً ظریف طبقه بندی می نمایند.

عبدالله احراری
منابع و مآخذ:
۱- اصول نگهداری و پرورش گوسفند – دکتر منوچهر سعادت نوری، دکتر صدرالله سیاه منصور، چاپ ششم، ۱۳۷۴.
۲- پژوهشی در فرش ایران- تورج ژوله.
۳- بررسی وضعیت گوسفندان استان خراسان و امکان ایجاد واحدهای رسیدگی پشمی و فاستونی، آقای دیانت و آقای اصغری. ۱۳۷۰.

قالیکده