ویژگیهای پشم مصرفی در قالیبافی

عبدالله احراری

عبدالله احراری

ویژگیهای پشم مصرفی در قالیبافی

اگرچه پشم در محدوده وسیعی از نظر مصرف قرار می گیرد ولی ویژگیهای خاصی در همه موارد مصرف مورد توجه است. از جمله ظرافت، طول، قابلیت ارتجاعی، راندمان، جعد، درخشندگی و رنگ.
بهترین نوع پشم به وسیله گوسفندان مرینوس که دارای ظرافت ۹/۲۴ تا ۵/۲۳ میکرون و بالاتر می باشند، تولید می گردد. پشم های با ظرافت متوسط(۴/۲۶- ۲۵ میکرون) و پایین تر (۳۶-۲۵ میکرون) معمولاً به وسیله آمیخته های مرینوس با گوسفندان گوشتی و یا بعضی از نژادهای انگلیسی تولید می گردند. پشم قالی دارای قطر بین ۳/۴۳ – ۷/۲۳ مبکرون بوده، توسط گوسفندان غیر اصلاح شده بومی تولید می شود. معمولاً الیاف بلند و نازک پشمی که قطر آنها در طول یکسان باشند از بهترین نوع پشم شمرده می شود. پشم نقاط مختلف بدن گوسفند از نظر قطر و بلندی الیاف متفاوت می باشد و معمولاً در چیدن و دسته بندی پشم مخصوصاً برای تهیه خامه قالی باید توجه داشت تا پشمهای نقاط مختلف با هم مخلوط نگردد.
نوع پشمی که به عنوان گره قالی به کار می رود باید از پشم خالص و نو باشد و از کاربرد پشم دباغی و پشم کهنه و الیاف مصنوعی و یا سایر الیاف نامرغوب در آن خودداری شود.
میانگین طول الیاف برای نمره های مختلف باید حداقل ۵ سانتی متر باشد و مقدار الیاف کوتاه تر از ۵ سانتی متر در آن نباید از ۵ درصد تجاوز نماید. قطر الیاف باید حداقل ۲۰ میکرون باشد. همچنین ثبات رنگ در برابر شستشو حداقثل ۴-۳ و در برابر حلالهای آبی نیز حداقل ۴-۳ و در برابر مالش حداقل ۴ باشد. چربی و روغن پشم نباید بیش از ۵/۱ درصد و مواد ناخالص گیاهی حداکثر یک درصد باشد.
● درجه ی مرغوبیت الیاف پشم مصرفی در فرش دستباف:
▪ قطر الیاف کمتر از ۳۰ میکرون درجه یک
▪ قطر الیاف بین ۳۵-۳۰ میکرون درجه دو
▪ قطر الیاف تا ۴۰ میکرون درجه سه
ـ تذکر:
طول الیاف هر اندازه بلندتر باشد ( از ۵/۷ سانتیمتر به بالا) مرغوب تر است.
به طور کلی الیاف پشم موردنیاز برای تهیه نخ پشم مصرفی در فرش های دستباف به دو دسته تقسیم گردیده اند.
الف) الیاف پشم برای تولید خامه ظریف در قالبهای ریزبافت: این الیاف دارای ظرافتی حدود ۳۰/۳۱ میکرون و دارای طول حدود ۷۰ میلی متر باشند. وجود جعد در اینن نوع الیاف ضروری بوده تا بتوانند در اثر وارد آمدن فشار به حالت اولیه بازگردند. ثبات رنگ خامه قالی نباید در شستشوی معمولی کمتر از ۵، مقاومت در برابر اصطکاک (مالش) کمتر از ۴، ثبات در برابر شستشوی قلیایی کمتر از ۴ و ثبات در برابر نور کمتر از ۵ باشد. حداکثر مواد قابل حل در دی کلرومتان (چربی و روغن) نیز نباید بیش از ۵/۱ درصد و حداکثر ناخالصی گیاهی در الیاف پشم نباید بیش از یک درصد باشد.
ب) الیاف پشم برای تولید خامه های ضخیم در قالبهای درشت بافت:
این نوع خامه ها در سیستم کلفت ریسی تهیه و در فرشهای درشت بافت به مصرف می رسد. ظرافتهای الیاف در حدود ۳/۳۳ میکرون و طول متوسط آنها نباید کمتر از ۳/۴۳ میلیمتر باشد.
اگر به الیاف فشاری وارد شود باید از جعد کافی جهت بازگشت بحالت اولیه، برخوردار باشند. ثبات رنگ در شستشوی معمولی نباید کمتر از ۵، و در برابر مالش کمتر از ۴ و در شستشوی قلیایی کمتر از ۴ و در برابر نور کمتر از ۵ باشد. حداکثر مواد قابل حل در دی کلرومتان (چربی و روغن) نباید بیش از ۵/۱ و حداکثر ناحالصی گیاهی مواد الیاف پشم نیز نباید بیش از ۱ درصد باشد.
قطر الیاف پشم نیز در رجشمارهای مختلف به شرح ذیل است:
▪ قطر الیاف با ظرافت پشم برای فرشهای ضخیم زیر ۳۰ رج، حداکثر ۳۵ میکرون.
▪ قطر الیاف پشم برای فرشهای متوسط بین ۳۰ الی ۴۰ رج حداکثر ۳۳ میکرون.
▪ قطر الیاف پشم برای فرشهای ریزبافت بالای ۴۰ رج حداکثر ۳۱ میکرون.
ریسندگی و تابندگی خامه پشم: به طور خلاصه می توان مراحل مختلف ریسندگی پشم در کارخانجات را به این صورت توضیح داد: در ابتدا کلیه خامه های پشم توسط روغن مخصوصی با نام تجارتی روغن سیستول آغشته می گردند. این روغن الکتریسیته ی ساکن در الیاف را از بین می برد و عملیات ریسندگی نخ را تسهیل می نماید. سپس الیاف خلاجی شده، داخل دستگاه ویژه ای با نام کرمپل می گردد. این دستگاه الیاف را به شکل تارهای عنکبوتی درآورده و به صورت فتیله ی نخ آماده می نماید.
سپس فتیله های نخ وارد دستگاه تابندگی گردیده، ضمن تابیده شدن بر روی دوکهای استوانه ای به طور منظم پیچیده می شوند. در این حالت در صورت نیاز قبل از تاب کامل نخ توسط دستگاه مخصوصی به طور نمونه ای متریک خامه را اندازه گیری می نمایند. در صورت صحت متریک موردنظر، خامه ها توسط دستگاه دیگری دولاتاب می شوند. در این مرحله نخهای دوکها به صورت دوتایی وارد دستگاه دولاتاب شده و ضمن دولاتاب شدن، به صورت نخ آماده به دور دوکهای دیگری پیچیده، آماده می شود. سپس نخها از روی دوکهای آماده به روی دستگاه کلاف پیچ منتقل می گردد. در این دستگاه نخ های آماده از روی دوکها باز شده، تبدیل به کلاف می گردند. کلافها نیز متعاقباً پس از دسته بندی و پرس به صورت بقچه های ۵/۴ تا ۵ کیلوگرمی آماده می شوند تا به کارگاههای رنگرزی ارسال گردند.
در شیوه سنتی، ریسندگی و تابندگی الیاف پشم به وسیله دست وتوسط دوکهای نخ ریسی و چرخهای ریسندگی انجام می گیرد.

عبدالله احراری
منابع و مآخذ:
۱- اصول نگهداری و پرورش گوسفند – دکتر منوچهر سعادت نوری، دکتر صدرالله سیاه منصور، چاپ ششم، ۱۳۷۴.
۲- پژوهشی در فرش ایران- تورج ژوله.
۳- بررسی وضعیت گوسفندان استان خراسان و امکان ایجاد واحدهای رسیدگی پشمی و فاستونی، آقای دیانت و آقای اصغری. ۱۳۷۰.