تعریف رنگرزی در سیری در هنر قالی بافی ایران

تعریف رنگرزی

در صنعت قالی بافی هنر رنگرزی اهمیتی تقریبا یکسان با طراحی و بافندگی دارد و اصولا بدون وجود رنگ نقشی آفریده نمی شود .

علم رنگرزی در گذشته بسیار پیچیده بود و رموز آن همیشه در خانواده های رنگرز باقی می ماند و کمتر کسی می توانست از اسرار و رموز آن آگاهی یابد . هر رنگرز با بکار بردن شیوه های مختص به خود رنگهایی با تونالیته های مشخص را تولید می کند که مشابه آنها را تقریبا در سایر کارگاه ها نمی توان یافت به همین دلیل مشخصه رنگ یکی از عوامل تشخیص بافتهای مناطق مختلف باشد .

در رنگرزی مهارت رنگرز در کاربرد مواد رنگی اهمیت ویژه ای دارد و عامل درخشندگی رنگ تنها مواد الوان نیست چه فرش هایی دیده شده اند که الیاف آن با مواد رنگدار مرغوب رنگ آمیز شده ولی به علت عدم مهارت رنگرز و فقدان نفوذ رنگ به داخل الیاف ، فرش رگه دار شده و یا برعکس بر اثر اشباع الیاف از مواد رنگی به هنگامی که فرش ها بر روی یکدیگر انداخته بودند رنگهای اضافی به فرش های مجاور نفوذ کرده اند . متقابلا کیفیت و نوع الیافی که در رنگرزی بکار برده می شوند نیز در خور اهمیت بدین صورت که هرگاه چند دسته کلاف مختلف را در یک زمان و تحت شرایط یکنواخت و حتی اتوماتیک رنگ آمیزی کنند نتیجه کار در تمام آنها به یکسان نخواهد بود و هر کلافی رنگی متمایز از کلافهای دیگر بخود می گیرد .

با تجزیه نور در یک منشور بلوری عینا مانند رنگین کمانی که بعد از بارندگی در هوای آفتابی تشکیل می شود . هفت رنگ بنفش ، نیلی ، آبی ، سبز ، زرد ، نارنجی و قرمز بوجود می آید . در این مجموعه الوان زرد و قرمز و آبی رنگهای اصلی و بنفش ، سبز و نارنجی رنگهای مکمل نامیده می شوند که از ترکیب آنها با یکدیگر به نسبت های مختلف دنیایی از رنگها به وجود می آید . بدین ترتیب که انواع سبزها از مخلوط زردها و آبی ها و انواع بنفشها از ترکیب آبی ها و قرمزها و اقسام نارنجی ها از ترکیب زردها و قرمزها بدست می آید . همچنین از امتزاج رنگهای مکمل با یکدیگر به رنگهای اصلی با درجات رنگی متفاوت می توان دست یافت . در عمل برای بدست آوردن رنگ سبز ابتدا کلافها را نیل و سپس بایک ماده رنگی زرد رنگ می کنند و برای دستیابی به نارنجی الیاف را در مرحله اول با روناس و یا هر قرمز دیگری به رنگ قرمز در آورده و سپس در حمام محتوی رنگ زرد وارد می کنند و برای حصول رنگ ارغوانی الیاف را ابتدا به رنگ قرمز در آورده و آنگاه در خم نیل وارد می نمایند و به همین ترتیب با تغیر در نسبت رنگهای بکار رفته به مجموعه های رنگی متعددی دسترسی می یابند .

رنگها را برحسب ساختمان فیزیکی ، کیفیت شیمیایی و ثبوت و نوع دندانه ای که با آن بکار می برند و یا روشهای رنگرزی تعریف و طبقه بندی می کنند .

منبع : سیری در هنر قالی بافی ایران

زعفران در رنگرزی

زعفران از گیاه تیره زنبقیان و نام علمی آن Crocus Sativus می باشد . گیاهی است پیاز دار که در قائنات و بیرجند کشت می شود .
گل زعفران به رنگ ارغوانی مختلط است و در آشپزی به واسطه عطر و طعم و رنگ آن به کار می رود . در گذشته از زعفران برای رنگرزی الیاف ابریشمی استفاده می کرده اند ولی امروزه به لحاظ گرانی فوق العاده آن مصرف چندانی در رنگرزی ندارد . زعفران با دندانه زاج سفید به رنگ نارنجی و با دندانه قلع به رنگ زرد در می آید .

منبع : کتاب سیری در هنر قالی بافی ایران

مردی با نقشی ماندگار در فرش ایران

گفتگو با استاد سیروس پرهام
مردی با نقشی ماندگار در فرش ایران
دکتر سیروس پرهام(متولد۱۳۰۷ در شیراز)، مترجم، ویراستار، منتقد ادبی، هنر شناس و فرش شناس و از بنیان گذاران سازمان اسناد ملی ایران است. مدرک لیسانس خود را در سال۱۳۳۰ در دانشگاه تهران و دکترا را در۱۳۳۳ از دانشگاه برکلی در رشته علوم سیاسی گرفت

به گزارش واحد خبر پایگاه علمی پژوهشی فرش ایران (www.rugart.org) به نقل از فرشنامه_ پرهام از نخستین ویراستاران در ایران و اولین ویراستار موسسه انتشارات فرانکلین (علمی و فرهنگی امروز) است. همچنین مجموعه پانزده جلدی«سیری در هنر ایران» نوشته آرتور اپهام پوپ و همسرش فیلیس آکرمن را موسسه علمی فرهنگی به سر ویراستاری او، تهیه کرده است..
وی از بنیانگذاران سازمان اسناد ملی ایران و از ۱۳۴۹ تا۱۳۵۹ رییس این سازمان بود.
کتاب شناسی
مهم ترین تالیفات ایشان در زمینه فرش به قرار زیر است:
۱_دستبافت های عشایری و روستایی فارس (کتاب دوجلدی)
۲_شاهکارهای فرش بافی فارس (کتاب)
۳_ اوج و حضیض گبه (مقاله)
۴_ تاریخ کهن فرش بافی فارس
جلوه های اساطیری و نمادهای نخستین در قالی ایران(مقاله)
۵_ قالی ایران در دایره المعارف «ایرانیکا»(مقاله)
۶_ گذشته و آینده(مقاله)

دکتر سیروس پرهام در گفتگو با خبرنگار فرشنامه گفت: پژوهش‌های من در فرش ایرانی، خاصه فرش‌های ایلیاتی و فرش‌بافی فارس، می‌باشد، به‌این‌علت متمرکز فرش فارس گشتم که تنوع جمعیت ایلی در استان فارس نه‌تنها در ایران بلکه در دنیا کم‌نظیر است. ازجمله ایل قشقایی (ترک‌زبان)، ایلات لر (فارس زبان)، ایلات شیبانی و جباری (عرب‌زبان) که فقط ایل جباری فرش‌بافی دارند. ایل باصری (فارس زبان)، ایلات بهارلو و اینالو (ترک‌زبان). لازم به ذکر است فرش‌بافی ایلات لر در این استان حدود ۲۰۰۰ سال و فرش‌بافی ایل قشقایی حدود ۶۰۰ سال و اینالو و بهارلو حدود ۷۰۰ سال قدمت دارند.
من پژوهش خود را در مورد ایلات و روستاهای فارس شروع کردم، اولین کتاب قالی از بنده در سال ۱۳۵۲ به اسم«قالی بولوردی» منتشر شد.
بولوردی طایفه‌ای از ایل اینانلو- ترک‌زبان- بود، علت انتخاب قالی بولوردی تنوع بی‌نظیر رنگ‌آمیزی در این قالی‌ها بود، معمولاً فرش‌هایی که در روستاها و ایلات فارس می‌بافند زمینه‌هایی سرمه ای و قرمز دارند و به‌ندرت رنگ سبز و آبی فیروزه‌ای هم به چشم می‌خورد، اما بولوردی ها از رنگ متفاوت و متنوع همچون صورتی و طلایی و بنفش و قهوه‌ای و اکثر رنگها هم استفاده می‌کردند.
من به‌تدریج پژوهش خود را به فرش‌بافی کل ایران در طول دوره‌های تاریخ بسط دادم که شواهد حاکی از آن است که فرش‌بافی در ایران حدود ۳۰۰۰ سال قبل از تاریخ یعنی عصر مفرغ رواج داشته است.
شواهدی نه‌فقط در کرمان، بلکه در تپه یحیی و اطراف دریاچه خزر نیز کشف‌شده است.
اولین بار «خیوپین» باستان‌شناس روس در آسیای مرکزی تا ترکمن‌صحرا و منطقه جنوب البرز در سال ۱۹۷۰ در کاوش‌های خود ابزار قالیبافی و گلیم‌بافی را به کمر زنان آویزان بوده و با آن‌ها دفن شده بوده را پیدا کرد. سفالینه‌هایی در منطقه مرودشت و مناطق دیگر نیز پیدا شد که منقش به نقش فرش بود “پیرآمیه” باستان‌شناس معروف فرانسوی، اولین نفری بود که به ارتباط بین سفالگری و فرش‌بافی اشاره کرد.
همه این‌ها حاکی از آن است که فرش‌بافی ایران حداقل ۴۰۰۰ سال قدمت دارد. گلیم حتی تاریخش در ایران و دنیا چند صدسال قبل از اختراع قالیبافی بوده است.
خانم«باربر» باستان‌شناس روس معتقد است از حدود ۲۰۰۰ سال پیش زنان حوالی دریا خزر « کاسپین» فرش‌بافی و قالیبافی داشته‌اند.
پس از کشف قالی پازیریک از گورهای یخ‌زده سیبری در جنوب منطقه‌ی آلتاهیب، مکانی که « سکاها» در آن زندگی می‌کردند در سال ۱۹۴۹ توسط «رودنکو» باستان‌شناس روس و یک قالیچه ریزبافت‌تر از قالی پازیریک با گره متقارن « ترک بافت» در فاصله ۱۰۰ کیلومتری منطقه یافت پازیریک، پیدا شد که باستان‌شناسانی چون “خانم باربر” به این نتیجه رسیدند که فرش‌بافی حداقل از عصر مفرغ در ایران بوده است.
علت سالم ماندن قالی پازیریک در گور یک شاهزاده سکایی وجود حفره‌ای است که دزدان به‌منظور دزدیدن اشیا قیمتی گور، در مقبره ایجاد کرده بودند که باعث شده بود برف و باران به‌تدریج وارد گور شود و به علت آب‌وهوای سرد سیر یخ بزند، یعنی قالی پازیریک در یخ محفوظ ‌ماند، اینک در موزه آرمیتاژ نیز در محفظه‌ای شیشه‌ای که هوای سرد به آن تزریق می‌شود نگهداری می‌شود.
من همچنان پژوهش در فرش ایران را ادامه دادم در این زمینه یک مقاله ۱۵۵ صفحه‌ای که در سال ۱۳۹۲ در دوره‌ی ۲۰۰ جلدی« تاریخ جامع ایران» که دایره المعارف بزرگ اسلامی چاپ کرد و در جلد ۱۸ آن مقاله من با “عنوان فرش و فرش‌بافی ایران” منتشر شد.
کتاب بعدی من‌بعد از قالی بولوردی در سال ۱۳۶۴ جلد اول کتاب “دستباف‌های عشایری و روستایی فارس” از انتشارات امیرکبیر بود که منحصر به قالی‌های قشقایی بود چون بزرگ‌ترین تولیدکننده‌ی قالی عشایری فارس، بعد از عرب‌ها، قشقایی‌ها هستند، خورجین بافی، سوزن‌دوزی و گلیم‌بافی قشقایی‌ها در جلد دوم و در سال ۱۳۶۶ به چاپ رسید.
در سال ۱۳۷۵ کتاب “شاهکارهای فرش‌بافی فارس” که دوزبانه (انگلیسی و فارسی) است را با انتشارات سروش منتشر کردیم.
دراین‌بین مقالات مختلفی راجع به فرش‌بافی در مطبوعات داخلی و خارجی نیز نوشتم ازجمله چند مقاله در مجله (oriental rug review) که در آمریکا ، مجله «هالی» که در انگلیس و در مجله گره که در ایتالیا منتشر می‌شود. در مطبوعات داخلی ایران نیز مقالات متعددی درزمینه ی فرش‌بافی نوشته‌ام که به کوشش انتشارات علمی و فرهنگی تمام مقالات داخلی من در یک جلد حدود ۶۰۰ صفحه در حال چاپ است که در چهاربخش: ۱- پژوهش و نقد ادبی ۲- پژوهش و نقد هنری ۳- پژوهش و نقد تاریخی ۴ – زیروبم ترجمه، می باشد.
یکی از افتخارات زندگی‌ام، بنیان‌گذاری سازمان اسناد ایران، یعنی آرشیو ملی ایران است که در سال ۱۳۴۹ طرحش را به‌صورت قانون به تصویب رساندیم و از سال ۱۳۴۹ تا ۱۳۵۹ به مدت ۱۰ سال ریاست مجموعه با من بود.
ایشان در مورد افول و رکود فرش ایرانی در جهان گفت: در مدتی که تحریم بودیم کشورهای دیگری که فرش‌های مشابه ایرانی تولید و در بازارهای جهانی عرضه کردند به‌طوری‌که من خودم ۱۴ سال پیش در پکن وارد فروشگاه بزرگی شدم در طبقه مبلمان منزل در گوشه‌ای حدود ۱۶ قالیچه کاشان دیدم از فروشند پرسیدم این فرش‌های ابریشم کاشان است؟ که درنهایت تعجب گفت این فرش کاشان نیست و فرش تبت است.
جالب است بدانید: فرش‌بافی در شبه‌قاره‌ی هند از زمانی که همایون پادشاه گورکانی پناهنده دربار شاه طهماسب می‌شود و چند سالی در ایران می‌ماند و شاه‌طهماسب زمانی که به وی کمک می‌کند تا مهاجمین افغان را از هند خارج کند و برگردد به هند و به سلطنت بنشیند، تعدادی مینیاتوریست و نقاش ایرانی و استاد فرش‌بافی همراهش به هند می‌فرستد و آن‌ها فرش‌بافی را در هند ایجاد می‌کنند که در ابتدا فقط در کشمیر بوده است و بعدها به‌تدریج با طرح و نقش ایرانی در جای‌جای هند رواج یافت و به فرش‌های ” INDOPERSIN” هند و ایرانی معروف است.

در سال ۱۸۹۲ که نمایشگاه فرش وین برگزار شد و تعداد زیادی فرش ایرانی در این نمایشگاه به نمایش گذاشته شد، کاتالوگ‌های بسیار زیبا و در قطع بزرگی، در آن زمان که اسلاید رنگی وجود نداشت باکیفیت خوب از فرش‌های ایرانی تهیه و تولید شد که نشان از اهمیت فرش ایرانی داشت.
شهرت فرش ایران همیشگی بوده است، در تمامی کتب مربوط به فرش ایرانی که توسط خارجی‌ها نوشته‌شده است، فرش ایران را به‌عنوان فرش نمونه و درجه‌یک معرفی کرده‌اند و بعد به فرش ترک، قفقاز و غیره پرداخته‌اند.
با آرزوی سلامت و سعادت برای این استاد فرهیخته کشورمان

هیچ استانی مانند همدان روستاهای شناخته شده جهانی فرش ندارد

مشاور ملی مرکز فرش ایران :
هیچ استانی مانند همدان روستاهای شناخته شده جهانی فرش ندارد
دوازدهمین نمایشگاه فرش دستباف همدان روز گذشته با حضور رضا الله داد مشاور ملی مرکز فرش ایران، مصطفی اسدی معاون امور بازرگانی و توسعه تجارت سازمان صنعت معدن و تجارت، زرین دلاور رئیس اتحادیه فرش و قشمی رئیس اتحادیه تولیدکنندگان و فروشندگان فرش دستباف در نمایشگاه بین المللی همدان برگزار شده است و تا ۶ آذر ادامه دارد .

به گزارش واحد خبر پایگاه علمی پژوهشی فرش ایران (www.rugart.org) به نقل از  تجارت امروز ، نمایشگاه فرش تخصصی امسال در۶۰ غرفه در فضای دو هزار و ۵۰۰ مترمربع با حضور ۱۳ استان از سراسر کشور از روز گذشته آغاز به کار کرد
در این نمایشگاه انواع فرش و تابلو فرش هایی از قم، تبریز، اردکان
شاهین دژ، ترکمن و… به مدت هفت روز میزبان علاقه مندان به این هنر فاخر ایرانی است
در حاشیه آیین افتتاحیه نمایشگاه تخصصی فرش دستباف ایران در همدان  مشاور ملی مرکز فرش ایران  گفت: فرش استان همدان شهرت جهانی دارد و ۸۰ روستای شناخته شده در همدان وجود دارد که دارای شهرت جهانی در زمینه فرش هستند در حالی که در سطح کشور هیچ استانی به مانند اهمدان روستاهای شناخته شده جهانی در خصوص فرش ندارد
رضا الله داد با ابراز خرسندی از اینکه هر ساله در نمایشگاه تخصصی فرش دستباف همدان شرکت می کنم، افزود: آن چیز که در این نمایشگاه دیده نمی شود و یا خیلی کم دیده می شود فرش و هنر استان همدان است
وی با بیان اینکه دیده نشدن فرش اصیل همدانی در این نمایشگاه می تواند یک ضعف باشد، اظهار کرد: فرش های نفیس و بسیار زیبایی در نمایشگاه فرش دستباف عرضه شده است، اما باید مسئولان فرش استان همدان در خصوص اصالت هنر فرش همدان بهتر و بیشتر کار کنند
الله داد با بیان اینکه مشتری و خریدار فرش نفیس ایرانی همچنان فرش جوزان ملایر، حسین آباد همدان را به یاد دارد که این بسیار در رونق فرش همدان می تواند ارزشمند است، ادامه داد: از تولیدکنندگان محلی، طراحان و نقاشان و آنهایی که در زمینه فرش دستباف فعال هستند خواستاریم یک مقدار بیشتر به اصالت های فرش همدان توجه کنند.
وی در خصوص عدم رونق صادرات فرش در سال های اخیر نیز خاطرنشان کرد: ضعف صادراتی چند سال اخیردر کشور ما بیشتر به کاهش حجم بازار جهانی فرش ارتباط دارد
این مقام مسئول اضافه کرد: بازار جهانی فرش در ۱۰ سال گذشته  سه میلیارد و ۱۰۰ میلیون دلار بود در حالی که این رقم هم اکنون به یک میلیارد و ۲۰۰ میلیون دلار رسیده است
الله داد با بیان اینکه استفاده از پارکت، سرامیک، موکت و بخصوص خرید فرش ماشینی در سال های اخیر موجب شده که فضا برای فروش و یا صادرات فرش دستباف ایرانی کاهش یابد، یادآور شد: فرش ماشینی دارای قیمت مناسب تری است اما باید به این امر توجه کنیم که این فرش به دلیل داشتن الیاف مصنوعی با زندگی ما ایرانی ها سنخیت ندارد؛ چراکه فرش دستباف تبلور فرهنگ ایرانی است
وی با تاکید بر اینکه در بازار اروپا فرش به عنوان یک کالای لوکس شناخته می شود که براساس سطح درآمدها خرید آنها افزایش یا کاهش پیدا می کند، گفت: هم اکنون وضعیت اقتصادی کشورهای اروپایی زیاد مناسب نیست و همین دلیل کاهش خرید و صادرات فرش دستباف ایرانی شده است. الله داد تصریح کرد: آن چیز که می تواند بازار صادرات فرش ایران را در خارج از کشور نسبت به گذشته مناسب تر کند موضوع تبلیغات گسترده است و متاسفانه در داخل کشور هم ۲۵ درصد بازار داخلی سال های گذشته به دلیل بی توجهی این بازار از دست رفته است
هدف اصلی سازمان صنعت معدن تجارت احیای نقشه فرش همدان است
معاون بازرگانی و توسعه تجارت سازمان صنعت معدن و تجارت استان همدان نیز در خصوص هدف از برگزاری نمایشگاه فرش دستباف همدان گفت: تقویت و ارتقای جایگاه استان همدان در  صنعت و هنر فرش همدان هدف اصلی برگزاری نمایشگاه فرش دستباف است
مصطفی اسدی با بیان اینکه نمایشگاه فرش دستباف همدان همیشه و همواره خوش درخشیده است، افزود: البته در سال های گذشته یک سری مشکلاتی برای نقشه فرش همدان به دلیل کم توجهی اتفاق افتاده اما نباید با منافع کوتاه مدت تولیدکنندگان نقشه فرش همدان به فراموشی سپرده شود
وی بیان کرد: هدف سازمان صنعت معدن و تجارت به عنوان متولی صنعت فرش این است که نقشه های اصیل فراموش شده فرش همدان را با همکاری تعاونی ها و متولیان فرش دوباره احیا کند
گفتنی است در نمایشگاه امسال فرش دستباف همدان غرفه انجمن طراحان و نقاشان استان همدان با طرح و نقشه های ۳۰ تا ۷۰ ساله، اتحادیه صنف فرش فروشان و غرفه مسابقه قالیبافی از ساعت ۱۶ الی ۲۱ شب همه روزه تا ششم آذرماه برپاست

انواع فرش در پرز و اندازه

یکی از مواردی در در ارزش یک قالی در نظر گرفته می شود، جنس پشم و کرک بکار رفته در بافت آن است. اصولا در قالی های نفیس علاوه بر نقش و رنگ، جنس مواد بکار رفته نیز نقشی اساسی دارد. (بیشتر…)

روش تشخیص ابریشم مصنوعی و طبیعی در فرش دستباف

در فرش ترکیه و هند و تا حدودی در پاکستان، استفاده از ابریشم مصنوعی به جای ابریشم طبیعی رواج دارد و وسوسه عده ای برای تقلید از این کار در ایران طبیعی می باشد. اما باید در نظر داشت که سابقه و ارزش فرش های دستباف ایران به طبیعی بودن ابریشم آن است. (بیشتر…)

چگونگی شناسایی الیاف پشم

هدف از شناسایی الیاف، درك و شناخت ویژگیهای آنها برای گزینش درست عملیات ریسندگی، رنگرزی و بافت می باشد. با عدم شناسایی كیفیتهای واقعی یك لیف توانایی كاربرد و بهره برداری از آن را نخواهیم داشت لذا لازم است علاقمندان راه های تشخیص الیاف را به خوبی فراگیرند تا هنگام تهیه آنها با استفاده از دانش خود بهترین الیاف را برگزینند. (بیشتر…)

ویژگیهای پشم مصرفی در قالیبافی

عبدالله احراری

عبدالله احراری

ویژگیهای پشم مصرفی در قالیبافی

اگرچه پشم در محدوده وسیعی از نظر مصرف قرار می گیرد ولی ویژگیهای خاصی در همه موارد مصرف مورد توجه است. از جمله ظرافت، طول، قابلیت ارتجاعی، راندمان، جعد، درخشندگی و رنگ. (بیشتر…)